Mansur

Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 184-b. — ziyouz.com

Mansur (arab. — soçilgan, tarqoq ya'ni nasr holida bölgan), çertim puli — Xorazm maqomlari çolğu bölimining nomi. Asosiy qismlari Tarje, Peşrav, Muxammas, Saqil, Ufar va b. öziga xos tomonlarni öz içiga oladi. M.ning oxirida ufar qismlari bölişi b-n Buxoro Şaşmaqomidan farq qiladi. Atoqli xonanda, sozanda va bastakorlaridan Niyozjonxöja (Saqili Niyoz-jonxöja), Muhammad Rahimxon soniy (Muxammasi jadidi Feruzi Rost va b.), Komil Xorazmiy (Murabbai Komili Rost), Muhammad Rasul Mirzo (Murabbai Rosti Mirzo) va b. Xorazm maqomlarining M. qismlarini boyitişgan, Saqili Muxrkoni Rost, Musabba'i Rosti Mirzo kabi qismlarni ham kiritişgan.

MANSUR ibn NUH I, Abu Solih (? -976) — somoniylarixm bölgan Xuroson va Movarounnahr hukmdori (961— 976). As-Sadid («dono», «tadbirkor») laqabi b-n maşhur bölgan. Davlatni mustahkamlaş maqsadida bir qator tadbirlarni amalga oşirgan. Bu işda unga vazirlari Bal'amiy va Utbiypar yordam bergan. Buvayhiplar, Ziyoriylar b-n kuraş olib borgan. Buvayhiylar ustidan qozongan ğalabasi uning şuhratini oşirgan. Uning topşiriğiga köra, Bal'amiy Tabariyning «Tarix ul-anbiyo va-rrusul va-l-muluk va-l-xulafo» («Payğambarlar, pod-şohlar va xalifalar tari-xi») nomli asarini arab tilidan fors tiliga tarjima qilgan va boyitgan.

MANSUR ibn NUH II, Abul Horis (? — 999) — somoniylaraan bölgan Movarounnahr hukmdori (997—999). Uning davrida mamlakatda parokandalik, içki nizolar (Mansur b-n laşkarboşilar örtasida) taşqi xavf (qoraxoniylarning xujumlari) kuçaygan. Ayniqsa, qoraxoniylar tomoniga ötgan xoin laşkarboşilardan Foyiq saroyga nisbatan uyuştirgan fitnalarda faol qatnaşadi. 999 y. fev.da Foyiq turk ğulomlariga suyangan holda Mansurni taxtdan ağdarib, közini kör qiladi. Bu kuçsizlanib qolgan somoniylar sulolasiga payt poylab berilgan kuçli zarba edi. Şu yili Movaro-unnahr qoraxoniylar tomonidan egallangan.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

МАНСУР (араб. — сочилган, тарқоқ яъни наср ҳолида бўлган), чертим пули — Хоразм мақомлари чолғу бўлимининг номи. Асосий қисмлари Тарже, Пешрав, Мухаммас, Сақил, Уфар ва б. ўзига хос томонларни ўз ичига олади. М.нинг охирида уфар қисмлари бўлиши б-н Бухоро Шашмақомидан фарқ қилади. Атоқли хонанда, созанда ва бастакорларидан Ниёзжонхўжа (Сақили Ниёз-жонхўжа), Муҳаммад Раҳимхон соний (Мухаммаси жадиди Ферузи Рост ва б.), Комил Хоразмий (Мураббаи Комили Рост), Муҳаммад Расул Мирзо (Мураббаи Рости Мирзо) ва б. Хоразм мақомларининг М. қисмларини бойитишган, Сақили Мухркони Рост, Мусаббаъи Рости Мирзо каби қисмларни ҳам киритишган.

МАНСУР ибн НУҲ I, Абу Солиҳ (? -976) — сомонийларихм бўлган Хуросон ва Мовароуннаҳр ҳукмдори (961— 976). Ас-Садид («доно», «тадбиркор») лақаби б-н машҳур бўлган. Давлатни мустаҳкамлаш мақсадида бир қатор тадбирларни амалга оширган. Бу ишда унга вазирлари Балъамий ва Утбийпар ёрдам берган. Бувайҳиплар, Зиёрийлар б-н кураш олиб борган. Бувайҳийлар устидан қозонган ғалабаси унинг шуҳратини оширган. Унинг топшириғига кўра, Балъамий Табарийнинг «Тарих ул-анбиё ва-ррусул ва-л-мулук ва-л-хулафо» («Пайғамбарлар, под-шоҳлар ва халифалар тари-хи») номли асарини араб тилидан форс тилига таржима қилган ва бойитган.

МАНСУР ибн НУҲ II, Абул Ҳорис (? — 999) — сомонийлараан бўлган Мовароуннаҳр ҳукмдори (997—999). Унинг даврида мамлакатда парокандалик, ички низолар (Мансур б-н лашкарбошилар ўртасида) ташқи хавф (қорахонийларнинг хужумлари) кучайган. Айниқса, қорахонийлар томонига ўтган хоин лашкарбошилардан Фойиқ саройга нисбатан уюштирган фитналарда фаол қатнашади. 999 й. фев.да Фойиқ турк ғуломларига суянган ҳолда Мансурни тахтдан ағдариб, кўзини кўр қилади. Бу кучсизланиб қолган сомонийлар сулоласига пайт пойлаб берилган кучли зарба эди. Шу йили Моваро-уннаҳр қорахонийлар томонидан эгалланган.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.