Manyerizm
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 190–191-b. — ziyouz.com
Manyerizm (ital. manierismo, maniera — uslub, odat sözidan) — 16- a. Yevropa san'atidagi oqim. M. namoyandalari Uyğoniş davrining olamni uyğunlikda idrok etiş, insonni tabiatning mukammal xilqati sifatidagi qaraşlaridan çekindi; uning örniga mistik ğoyalarni ilgari suruvçi, taşqi jihatdan yaltiroq, lekin qayotdan, uning muammolaridan uzoq bölgan san'atning tarqalişini ta'minladi. M.da hayotni ötkir his etiş b-n badiiy obrazni rassomning qalbida tuğilayotgan subyektiv «içki ğoya» asosida ifodalaş kabi dasturli intiliş uyğunlaşdi. M. namoyandalari Yuqori Uyğoniş davri san'atkorlari ijodidagi ayrim unsurlarni ana şu ruhda talqin etdilar, irratsional olamning beqarorligi, inson hayotining ötkinçiligini ifodalaşga intildilar. Sönggi saroy madaniyati b-n uzviy boğliq bölgan M. san'ati mo-hiyat e'tibori b-n saralangan tor doiralardagi bilimdonlarga möljallandi. M. Italiyada yorqin namoyon böddi, unga obrazlarning jiddiyligi, olamni fojiali his etiş, harakatli qolatlarni börttiriş, şakllarning öta nozik va çözilganligi, kolorit va nursoyadagi keskinlik xos (Pontormo, Parmijanino, Julio Romano va b.). M. rassomlari asarlarida odam qomati, nisbatlarini buzib tasvirladilar, anatomik aniqlikka e'tiborsizlik b-n qaradilar. Me'morlikda ortiqça haşamdorlik seziladi, ba'zi hollarda ortiqça ramz va majozlar ritmik kompozitsiya asosini taşkil qiladi. 40-y.lardan M. italyan saroy san'atida hukmron oqim bölib qoldi, uning badiiy ifoda vositasi murakkab, majozlar b-n töla (J. Vazari, A. Bronzino, F. Sukkari va b.). M. haykaltaroşligi (B. Ammanati, B. Çellini, Jam-bolonya va b.) va me'morligi (Ammanati, Vazari va b.)da, asosan, beqaror, dinamik kompozitsiyalarga (ba'zan haddan ziyod) moyillik közga taşlanadi. Italyan san'atkorlarining Fransiya, Ispaniya, Çexiya va b.da ijod kilişlari, şuningdek, M. grafika va amaliy bezak san'atining keng tarqalişi M.ning umumevropa hodisasiga aylanişiga kömak berdi.
M. aslida Uyğoniş davri san'atidan barokkota ötiş davri jarayonlarini özida ifodalab, barokko uslubining rivojiga yöl oçdi. Italiyaga bir tomondan Bolonya maktabi akademi-stlarining kirib kelişi, ikkinçi tomondan karavajizmning tarkalişi M.ga barham berib, barokko va 17-a. Yevropa san'atidagi realistik oqimlarning hukmronligini ta'minladi.
Ne'mat Abdullayev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
МАНЬЕРИЗМ (итал. manierismo, maniera — услуб, одат сўзидан) — 16- а. Европа санъатидаги оқим. М. намояндалари Уйғониш даврининг оламни уйғунликда идрок этиш, инсонни табиатнинг мукаммал хилқати сифатидаги қарашларидан чекинди; унинг ўрнига мистик ғояларни илгари сурувчи, ташқи жиҳатдан ялтироқ, лекин қаётдан, унинг муаммоларидан узоқ бўлган санъатнинг тарқалишини таъминлади. М.да ҳаётни ўткир ҳис этиш б-н бадиий образни рассомнинг қалбида туғилаётган субъектив «ички ғоя» асосида ифодалаш каби дастурли интилиш уйғунлашди. М. намояндалари Юқори Уйғониш даври санъаткорлари ижодидаги айрим унсурларни ана шу руҳда талқин этдилар, иррационал оламнинг беқарорлиги, инсон ҳаётининг ўткинчилигини ифодалашга интилдилар. Сўнгги сарой маданияти б-н узвий боғлиқ бўлган М. санъати мо-ҳият эътибори б-н сараланган тор доиралардаги билимдонларга мўлжалланди. М. Италияда ёрқин намоён бўдди, унга образларнинг жиддийлиги, оламни фожиали ҳис этиш, ҳаракатли қолатларни бўрттириш, шаклларнинг ўта нозик ва чўзилганлиги, колорит ва нурсоядаги кескинлик хос (Понтормо, Пармижанино, Жулио Романо ва б.). М. рассомлари асарларида одам қомати, нисбатларини бузиб тасвирладилар, анатомик аниқликка эътиборсизлик б-н қарадилар. Меъморликда ортиқча ҳашамдорлик сезилади, баъзи ҳолларда ортиқча рамз ва мажозлар ритмик композиция асосини ташкил қилади. 40-й.лардан М. итальян сарой санъатида ҳукмрон оқим бўлиб қолди, унинг бадиий ифода воситаси мураккаб, мажозлар б-н тўла (Ж. Вазари, А. Бронзино, Ф. Цуккари ва б.). М. ҳайкалтарошлиги (Б. Амманати, Б. Челлини, Жам-болонья ва б.) ва меъморлиги (Амманати, Вазари ва б.)да, асосан, беқарор, динамик композицияларга (баъзан ҳаддан зиёд) мойиллик кўзга ташланади. Итальян санъаткорларининг Франция, Испания, Чехия ва б.да ижод килишлари, шунингдек, М. графика ва амалий безак санъатининг кенг тарқалиши М.нинг умумевропа ҳодисасига айланишига кўмак берди.
М. аслида Уйғониш даври санъатидан бароккота ўтиш даври жараёнларини ўзида ифодалаб, барокко услубининг ривожига йўл очди. Италияга бир томондан Болонья мактаби академи-стларининг кириб келиши, иккинчи томондан караважизмнинг таркалиши М.га барҳам бериб, барокко ва 17-а. Европа санъатидаги реалистик оқимларнинг ҳукмронлигини таъминлади.
Неъмат Абдуллаев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.