Manzara

Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 173–174-b. — ziyouz.com

Manzara MANZARA, peyzaj — tasviriy san'-o/yaning tabiat körinişini aks ettiradigan janri va şu janrda yaratilgan san'at asari. M.da şahar körinişi yoki me'moriy majmualar (me'moriy M.), dengiz körinişlari (marina) va h.k. ham tasvirlanadi. Atrof muhitni tasvirlayotgan rassom unda özi va zamondoşlarining tabi-atga munosabatlarini ifoda etadi, şu jihatdan yaratilayotgan asar his-tuyğu va ğoyaviy mazmunga ega bölib, muhim ahamiyat kasb etadi. Inson tomonidan atrof dunyoni ma'naviy (qisman amaliy) özlaştirişning turli tomon va darajalarini aks ettirgan M. özida katta ma'no taşiydi. Tabiat tasvirlari tabiat, uning qonuniyatlari haqidagi tasavvurlar (olam gumbazi, oy, quyoş, yulduzlar, dunyo mamlakatlarining şartli belgilari) yuzaga kelgan payt (neolit) dan öz ifodasini topgan. Qad. Şarq madaniyatida tabi-atni yaxlit holda köproq aniq xususi-yatlarga ega böla boşlagan hodisalar muhiti degan tasavvur şakllangan. Mil.av. 16—15-a.lar Qad. Şarq(Bobil, Ossuriya, Misr) devoriy rasmlari va börtma tasvirlaridagi jang, ov va b. lavhalarda M.ning ayrim bölaklari mavjud. Misr devoriy rasmlari va börtma tasvir (relyef)larida ilk bor bezaklar ritmi orqali hayvonot, ösimlik va tabiiy hodisalarning işonarli ta'sirçan birligiga erişilgan. Yunon san'atida, odatda, M. tarkibiy qismlarini inson tasviridan ajratib bölmaydi. Yevropa örta asrlar san'atida M. (ayniqsa, şahar va alohida bino körinişlarida), odatda, voqea sodir bölayotgan joyning fazoviy qurilişini anikdaş vositasi sifatida xizmat qilgan. Musulmon Şarqi mamlakatlarida 13—14-a.lardan kitob miniatyuralarida M.ga köproq örin berilgan: yaşnab turuvçi sof böyoği va gilamday tekis sathli kom-pozitsiyasi, sehrli boğ tasavvurini yaratuvçi tabiati, har bir bölak jöşqin kötarinkiligi b-n diqqatga sazovor. Hindiston (ayniqsa, Boburiylar davri miniatyura maktabi asarlarida), Hindixitoy, Indoneziya (afsonaviy va epik mavzudagi relyeflaridagi tropik örmonlar obrazi) örta asrlar san'atida landşaft detallari, ayniqsa, jöşqin qudratga ega. M. mustaqil janr sifatida Xitoyning örta asrlar tasviriy san'atida öta muhim örin tutadi. M.ga tabiatnint doimo yangilanib turuvçi olam qonunining körgazmali umumlaşmasi sifatida qaralgan (bu «toğlar — suvlar» M. turida öz ifodasini topgan). Yaponiya san'ati (12—13-a.lar)da M. bezak san'atida bezakdagi eng muhim ohanglarni alohida ajratib olişga moyilligi b-n diqqatga sazovor. Ğarbiy Yevropa san'atida M.ga asar ruhiy olamining muhim qismi sifatida qaralgan. Şartli zamin (tilla yoki naqşli) M. b-n almaşa borgan (italyan Jotto, A. Lorensetti, 13—14-a.lar; niderland aka-ukalar X. va Ya. Van Eyk, 15-a. 1-yarmi va b.). Uyğoniş davri rassomlari çizgi va etyudlarida olam haqidagi ratsional qonunlarga amal qilib, M.ga real voqealar muhiti sifatida qaraganlar (italyan Leonardo da Vinçi, J. Bellini, Titsian; nemis A. Dyurer, M. Nitxardt va b.), ayni şu davrda M.ning alohida janr sifatida şakllanişiga (avvalo grafikada) zamin yaratildi.

19-a. rus M. janrida romantik an'analar yetakçi rol öynagan bölsa (F. Matveyev, M. Vorobyev, I. Ayvazovskiy), 19-a. 2-yarmida peredvijniklar harakati b-n boğliq realistik M. janri gurkirab ösdi (I. Şişkin, A. Savrasov, I. Levitan va b.).

20-a.da Yevropa va Amerikada texnika olamini tabiatga qarşi qöyuvçi industrial M. keng tarqaldi. Realistik M. ham jadal rivojlandi, unda gözal tabiat öziday tabiiyligiça tasvirlanadi.

Örta Osiyo, jumladan, Özbekiston xududida örta asrlar san'atida musulmon Şarqi mamlakatlarida bölgani kabi naqş — bezak asosiy örinni egallagan. Girih, islimiy naqşlarda uslublaştirilgan ösimlik bölaklari köp işlatilgan. Örta Osiyoda şakllangan miniatyura maktablari vakillari qölyozma kitoblarga işlagan rayem va bezaklar böyoqlarining uyğunligi, zamin sifatida M. va me'morlikka e'ti-borning kuçliligi b-n diqqatga sazovor. Örta Şarq san'ati, jumladan, Hirot, Örta Osiyo miniatyura san'atida M. yuksak darajada namoyon bölgan. Ayniqsa, Kamoliddin Behzodning mö'jaz asarlarida M., tabiat körinişi mahorat b-n işlangan. Uning davomçilari Mahmud Muzahhib, Abdulla Musavvir, Muhammad Murod Samarqandiy, Muhammad Nodir Samarqandiy va b. ijodida xam M. körinişlari muhim örin egallaydi.

Özbek M. janrining haqiqiy rivojlanişi 20-a.ga töğri keladi. Şu davrda dastgoh san'atida M.ning nodir namunalari yaratildi. P. Benkov, Ö. Tansiqboyev, N. Karaxan, R. Temurov, R. Ahmedov, N. Qöziboyev, A. Mirsoatov va b. bu sohada samarali ijod qildilar va özbek tasviriy san'atida M. janri rivojiga katta hissa qöşdilar.

Ne'mat Abdullayev.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

МАНЗАРА, пейзаж — тасвирий санъ-о/янинг табиат кўринишини акс эттирадиган жанри ва шу жанрда яратилган санъат асари. М.да шаҳар кўриниши ёки меъморий мажмуалар (меъморий М.), денгиз кўринишлари (марина) ва ҳ.к. ҳам тасвирланади. Атроф муҳитни тасвирлаётган рассом унда ўзи ва замондошларининг таби-атга муносабатларини ифода этади, шу жиҳатдан яратилаётган асар ҳис-туйғу ва ғоявий мазмунга эга бўлиб, муҳим аҳамият касб этади. Инсон томонидан атроф дунёни маънавий (қисман амалий) ўзлаштиришнинг турли томон ва даражаларини акс эттирган М. ўзида катта маъно ташийди. Табиат тасвирлари табиат, унинг қонуниятлари ҳақидаги тасаввурлар (олам гумбази, ой, қуёш, юлдузлар, дунё мамлакатларининг шартли белгилари) юзага келган пайт (неолит) дан ўз ифодасини топган. Қад. Шарқ маданиятида таби-атни яхлит ҳолда кўпроқ аниқ хусуси-ятларга эга бўла бошлаган ҳодисалар муҳити деган тасаввур шаклланган. Мил.ав. 16—15-а.лар Қад. Шарқ(Бобил, Оссурия, Миср) деворий расмлари ва бўртма тасвирларидаги жанг, ов ва б. лавҳаларда М.нинг айрим бўлаклари мавжуд. Миср деворий расмлари ва бўртма тасвир (рельеф)ларида илк бор безаклар ритми орқали ҳайвонот, ўсимлик ва табиий ҳодисаларнинг ишонарли таъсирчан бирлигига эришилган. Юнон санъатида, одатда, М. таркибий қисмларини инсон тасвиридан ажратиб бўлмайди. Европа ўрта асрлар санъатида М. (айниқса, шаҳар ва алоҳида бино кўринишларида), одатда, воқеа содир бўлаётган жойнинг фазовий қурилишини аникдаш воситаси сифатида хизмат қилган. Мусулмон Шарқи мамлакатларида 13—14-а.лардан китоб миниатюраларида М.га кўпроқ ўрин берилган: яшнаб турувчи соф бўёғи ва гиламдай текис сатҳли ком-позицияси, сеҳрли боғ тасаввурини яратувчи табиати, ҳар бир бўлак жўшқин кўтаринкилиги б-н диққатга сазовор. Ҳиндистон (айниқса, Бобурийлар даври миниатюра мактаби асарларида), Ҳиндихитой, Индонезия (афсонавий ва эпик мавзудаги рельефларидаги тропик ўрмонлар образи) ўрта асрлар санъатида ландшафт деталлари, айниқса, жўшқин қудратга эга. М. мустақил жанр сифатида Хитойнинг ўрта асрлар тасвирий санъатида ўта муҳим ўрин тутади. М.га табиатнинт доимо янгиланиб турувчи олам қонунининг кўргазмали умумлашмаси сифатида қаралган (бу «тоғлар — сувлар» М. турида ўз ифодасини топган). Япония санъати (12—13-а.лар)да М. безак санъатида безакдаги энг муҳим оҳангларни алоҳида ажратиб олишга мойиллиги б-н диққатга сазовор. Ғарбий Европа санъатида М.га асар руҳий оламининг муҳим қисми сифатида қаралган. Шартли замин (тилла ёки нақшли) М. б-н алмаша борган (итальян Жотто, А. Лоренцетти, 13—14-а.лар; нидерланд ака-укалар X. ва Я. Ван Эйк, 15-а. 1-ярми ва б.). Уйғониш даври рассомлари чизги ва этюдларида олам ҳақидаги рационал қонунларга амал қилиб, М.га реал воқеалар муҳити сифатида қараганлар (итальян Леонардо да Винчи, Ж. Беллини, Тициан; немис А. Дюрер, М. Нитхардт ва б.), айни шу даврда М.нинг алоҳида жанр сифатида шаклланишига (аввало графикада) замин яратилди.

19-а. рус М. жанрида романтик анъаналар етакчи роль ўйнаган бўлса (Ф. Матвеев, М. Воробьев, И. Айвазовский), 19-а. 2-ярмида передвижниклар ҳаракати б-н боғлиқ реалистик М. жанри гуркираб ўсди (И. Шишкин, А. Саврасов, И. Левитан ва б.).

20-а.да Европа ва Америкада техника оламини табиатга қарши қўювчи индустриал М. кенг тарқалди. Реалистик М. ҳам жадал ривожланди, унда гўзал табиат ўзидай табиийлигича тасвирланади.

Ўрта Осиё, жумладан, Ўзбекистон худудида ўрта асрлар санъатида мусулмон Шарқи мамлакатларида бўлгани каби нақш — безак асосий ўринни эгаллаган. Гириҳ, ислимий нақшларда услублаштирилган ўсимлик бўлаклари кўп ишлатилган. Ўрта Осиёда шаклланган миниатюра мактаблари вакиллари қўлёзма китобларга ишлаган раем ва безаклар бўёқларининг уйғунлиги, замин сифатида М. ва меъморликка эъти-борнинг кучлилиги б-н диққатга сазовор. Ўрта Шарқ санъати, жумладан, Ҳирот, Ўрта Осиё миниатюра санъатида М. юксак даражада намоён бўлган. Айниқса, Камолиддин Беҳзоднинг мўъжаз асарларида М., табиат кўриниши маҳорат б-н ишланган. Унинг давомчилари Маҳмуд Музаҳҳиб, Абдулла Мусаввир, Муҳаммад Мурод Самарқандий, Муҳаммад Нодир Самарқандий ва б. ижодида хам М. кўринишлари муҳим ўрин эгаллайди.

Ўзбек М. жанрининг ҳақиқий ривожланиши 20-а.га тўғри келади. Шу даврда дастгоҳ санъатида М.нинг нодир намуналари яратилди. П. Беньков, Ў. Тансиқбоев, Н. Карахан, Р. Темуров, Р. Аҳмедов, Н. Қўзибоев, А. Мирсоатов ва б. бу соҳада самарали ижод қилдилар ва ўзбек тасвирий санъатида М. жанри ривожига катта ҳисса қўшдилар.

Неъмат Абдуллаев.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.