Maqol
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 340–341-b. — ziyouz.com
Maqol — xalq oğzaki ijodi janri; qisqa va lönda, obrazli, grammatik va mantiqiy tugal ma'noli hikmatli ibora, çuqur mazmunli ran. Muayyan ritmik şaklga ega. M.larda avlod-ajdodlarning hayotiy tajribalari, jamiyatga munosabati, tarixi, ruhiy holati, etik va estetik tuyğulari, ijobiy fazilatlari mujassamlaşgan. Asrlar mobaynida xalq orasida sayqallanib, ixçam va sodda poetik şaklga kelgan.
M.lar mavzu jihatdan nihoyatda boy va xilma-xil. Vatan, mehnat, ilmhunar, döstlik, ahillik, donolik, huşyorlik, til va nutq madaniyati, sevgi va muhabbat kabi mavzularda, şuningdek, salbiy xislatlar xususida rangbarang M.lar yaratilgan. M. uçun mazmun va şaklning dialektik birligi, köp hollarda qofiyadoşlik, ba'zan köp ma'nolilik, majoziy ma'nolarga boylik kabi xususiyatlar xarakterli. M.da antiteza hodisasi köp uçraydi (mas, «Kattaga hurmatda böl, kiçikka izzatda böl» va b.).
Turkiy xalqlarning M.laridan namunalar dastlab M. Koşğariyning «Devonu luğotit turk» asarida keltirilgan. Bu M.larning bir qançasi hozir xam özbek xalqi orasida turli vari-antlarda işlatiladi. Mas, M. Koşğariy asarida «Kişi olasi içtin, yilqi olasi taştin»; «Odam olasi içida, mol olasi taşida» kabi.
M. ba'zan maye al, zarbulmasal, naql, hikmat, hikmatli söz, tanbeh, maşoyixlar sözi, hikmatli maqol, donişmandlar sözi, otalar sözi kabi nomlar b-n ham yuritiladi. M.larning ijtimoiysiyosiy va tarbiyaviy ahami-yati ğoyat katta. Matalyaa narsa tasviri, uning xarakteristikasi beriladi, M.da esa töla tugallangan fikr-xulosa ifodalanadi.
Ad.: Şomaqsudov Ş., Şorahmedov Ş., Ma'nolar maxzani, T., 2001.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
МАҚОЛ — халқ оғзаки ижоди жанри; қисқа ва лўнда, образли, грамматик ва мантиқий тугал маъноли ҳикматли ибора, чуқур мазмунли ran. Муайян ритмик шаклга эга. М.ларда авлод-аждодларнинг ҳаётий тажрибалари, жамиятга муносабати, тарихи, руҳий ҳолати, этик ва эстетик туйғулари, ижобий фазилатлари мужассамлашган. Асрлар мобайнида халқ орасида сайқалланиб, ихчам ва содда поэтик шаклга келган.
М.лар мавзу жиҳатдан ниҳоятда бой ва хилма-хил. Ватан, меҳнат, илмҳунар, дўстлик, аҳиллик, донолик, ҳушёрлик, тил ва нутқ маданияти, севги ва муҳаббат каби мавзуларда, шунингдек, салбий хислатлар хусусида рангбаранг М.лар яратилган. М. учун мазмун ва шаклнинг диалектик бирлиги, кўп ҳолларда қофиядошлик, баъзан кўп маънолилик, мажозий маъноларга бойлик каби хусусиятлар характерли. М.да антитеза ҳодисаси кўп учрайди (мас, «Каттага ҳурматда бўл, кичикка иззатда бўл» ва б.).
Туркий халқларнинг М.ларидан намуналар дастлаб М. Кошғарийнинг «Девону луғотит турк» асарида келтирилган. Бу М.ларнинг бир қанчаси ҳозир хам ўзбек халқи орасида турли вари-антларда ишлатилади. Мас, М. Кошғарий асарида «Киши оласи ичтин, йилқи оласи таштин»; «Одам оласи ичида, мол оласи ташида» каби.
М. баъзан мае ал, зарбулмасал, нақл, ҳикмат, ҳикматли сўз, танбеҳ, машойихлар сўзи, ҳикматли мақол, донишмандлар сўзи, оталар сўзи каби номлар б-н ҳам юритилади. М.ларнинг ижтимоийсиёсий ва тарбиявий аҳами-яти ғоят катта. Маталяа нарса тасвири, унинг характеристикаси берилади, М.да эса тўла тугалланган фикр-хулоса ифодаланади.
Ад.: Шомақсудов Ш., Шораҳмедов Ш., Маънолар махзани, Т., 2001.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.