«Maqom» ansambli

«Maqom» ansambli - h) maqomlarni ijro etişga ixtisoslaşgan xonanda va sozandalar guruhi. Ularning ijro dasturlaridan asosan maqomlar, şuningdek, özbek bastakorlarining kuy va aşulalari, xalq musiqasi na-munalari örin oladi. 20-a.ning boşlariga qadar «M.»a.lari Buxoro, Samarqand, Xiva, Qöqon, Toşkent va b. yirik şaharlarda, xususan saroy şaroitida faoliyat kursatgan. Keyinçalik «M.»a.lari yangiça şart-şaroitlarda mumtoz milliy musiqa ijodiyotini keng tarğib qiliş maqsadida qayta tuzilgan. Ötmişda «M.»a.lari tomonidan maqomlar yaxlit turkum holda yoki ularning alohida-alohida çolğu va aşula qismlari ijro etilgan. Bunda, jumladan, Şaşmaqomttt Talqin, Nasr, Savt kabi şö'balarini aytişga ixtisoslaşgan hofizlar talqinxon, nasrçi, savtxon deb yuritilgan. Ularga tanbur, doyra yoki ixçam çolğu ansambli jörlik qilgan. Jumladan, 19-a.ning oxirida Buxoroga mos «M.»a. tarkibida, odatda, 2 ta tanbur, dutor, qöbiz (yoki sato), doira va 2—3 nafar jörovoz hofizlar bölgan. 1920-y. larda taşkil topgan Şarq musiqa maktablarida, Samarqand musiqa va xoreografiya in-tida maqom ijroçiligidan saboq berişda Opga Jalol Nosirov, Ota Ğiyos Abduğani, Domla Halim Ibodov, Hoji Abdulaziz Rasulov, Matyoqub Xarratov kabi yirik maqomçi ustozlar xizmat qilganlar; 2) Özbekiston teleradiokompaniyasi qoşidagi Yunus Rajabiy nomidagi «Maqom» ansambli. 1959 y.da akademik Yu.Rajabiy taşabbusi b-n tuzilgan. 1989 y.dan Yunus Rajabiy nomida. Respublika radiosi huzurida 1927 y.da taşkil topgan özbek xalq çolğulari ansambli (rahbar Yu. Rajabiy), şuningdek, Hoji Abdulaziz Rasulov, Domla Halim, Töyçi hofiz kabi atoqli hofizlarning boy ijodiy-ijroçilik an'analariga tayanib iş tutdi. Ansamblga tajribali xonanda va sozandalar jalb etilib, milliy çolğulardan tanbur, dutor, çang, rubob, ğijjak, sato, nay, qöşnay, doira va b. kiritildi. Ansambl tomonidan, asosan, Buxoro va Farğona-Toşkent makom yöllari mukammal örganilişi hamda noyob ijro uslublari özlaştirilişida F. Sodiqov (1961—76 yillarda çangçi va musiqa rahbari), J. Sultonov, O. Imomxöjayev, A. Haydarov, K. Ismoilova, B. Dovidova, O. Alimahsumov, O. Qosimov, T. Alimatov, Özbekistonda xizmat körsatgan artistlar — K. Möminov, A. Ubaydullayev, B. Zirkiyev, I. Katayev, S. Aminov, Ş. Ergaşev, X. Qodirova, H. Yusupova, 3. Sodiqov, I. Qodirov, şuningdek, I. Törayev, D. Sottixöjayev, U. Otayev va b.ning uluşi katta böldi. Bu jamoa ijrosida Şaşmaqom, Farğona— Toş-kent maqom yöllari magnit tasmasi hamda grammofon plastinkalarga yozib olinib, bir neça bor köpaytirilgan. Yu. Rajabiy rahbarligida keng faoliyat körsata boşlagan bu ijodiy jamoa katta va öziga xos maktab yaratişga muvaffaq böldi. Ansamblga badiiy rahbar sifatida işlagan Yu. Rajabiy (1959—76), O.Alimahsumov (1976—79), Ş. Mirzayev (1979—81), Ğ. Toşmatov (1981—86), A. Ismoilov (1989—96 va 1999 y.dan), Isroil Vahobov (1996— 99)larning xizmatlari katta. Sönggi davrdagi ansambl tarkibi ud va qonun çolğulari b-n kengaydi, maqomlarning ijro talqinlari yanada köpaydi. «M.»a. ijroçiligining keyingi ravnaqida A. Ismoilov va A. Abduraşidov, O. Hotamov, O. Otaxonov, E. Lutfullayev, H. Rajabiy, M. Tojiboyev, M. Yöldoşev, aka-uka Vahobovlar, B. Döstmurodov, T. Maxmudov, Özbekistonda xizmat körsatgan artistlar A. Xoltojiyev, M. Dalabosova, N. Sattorova, A. Dadayev, M. Ziyoyeva va b.ning munosib hissasi bor. Ansambl sozanda va xonandalari nufuzli musiqiy anjumanlar, şu jumladan, YUNESKO qoşidagi xalqaro musiqa kengaşining VII kongressi (Moskva, 1971), Xalqaro musiqaşunoslik simpoziumlari (Samarqand, 1978, 1983, 1987), «Şarq taronalari» xalq-aro musiqa festivallari (Samarqand, 1997, 1999, 2001) da muvaffaqiyatli iştirok etgan; 3) Özbekistonning turli joylar (madaniyat saroylari, öquv yurtlari, viloyat televideniyesi va b.)da taşkil topgan professional va havaskorlik makom ansambllari 1970 y.lardan faoliyat körsatmoqda (Xorazm, Andijon, Buxoro, Samarqand, Qöqon va b.). «M.»a.lari ustozona makom ijroçiligi an'analarini davom ettirgani holda boşqa mumtoz kuy va aşulalarni hoz. zamon tinglovçilarining didi, talab va ehtiyojlariga moslab ijro etilişiga alohida aqamiyat beradi. 1972 y.da Toşkent konservatoriyasi (hozirda Özbekiston davlat kon-servatoriyasi) tarkibida Şarq musiqasi (hozirda An'anaviy ijroçilik) kafedrasi oçilişi b-n sozanda talabalar uçun «M.»a. nomli öquv-amaliy fani joriy etildi. Konservatoriya talabalaridan iborat çolğu «M.»a. ijrosida Buzruk maqomi çolğu qismlari (1973, rahbar F. Sodiqov), şuningdek, Şaşmaqomning barça muşkilot yöllari (rahbar dotsent A. Hamidov) ilk bor mukammal holda yozib olinib, 5 ta maxsus grammofon stereo plastinkalar (jami 11 dona) çiqarilgan (1987— 91). Xorazm maqomlari töliq holda 1990-y.larda Xorazm viloyat teleradiosi qoşida tuzilgan «M.»a. (badiiy rahbar R. Jumaniyozov) ijrosida magnit tasmasiga yozib olingan. Hoz. musiqa va san'at kollejlarida hamda ba'zi boşlanğiç musiqa va san'at maktab va litseylarida ham maqom yöllari öqitilmoqda. 1983 y.dan muntazam ötkaziladigan Maqom ijroçilarining respublika tanlovlarida «M.»a.lari ham iştirok etadi. 1991 y.da bu tanlovga Yunus Rajabiy nomi berilgan.

Ravşan Yunusov.