Marganets
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 203–204-b. — ziyouz.com
Marganets (nem. Marganerz - marganets rudasi; lot. Manganum), Mn — Mendeleyev davriy sistemasining VII guruh kimyoviy elementi. Tartib rakami 25, at. m. 54,9380. Tabiatda 1 ta barqaror izotopi 55Mp ma'lum. Oksidlaniş darajasi +2 dan +7 gaça, birikmalaridan 2 va 7 valentliklari barqaror hisoblanadi. Poling böyiça elektr manfiyligi 2,5 ga teng. Ion radiusi (qavslarda koordinatsion sonlar keltirilgan) Mp2+ uçun 0,080 nm (4), 0,089 nm (5), 0,104 nm (7), Mp7+ uçun 0,039 nm (4), 0,060 nm (6). M.ni dastlab 1774 y. şved olimi K. Şeyele aniqlagan. Sof holdagi Mn ni şved kimyogari Yu. Gan ajratib olgan.
M.ning yer pöstidagi massa böyiça miqdori 0,1% atrofida, okean suvlarida 2-10~7%. Tabiatda erkin holda uçramaydi, asosan, minerallar tarkibida böladi. Pirolyuzit (}-MpO2, psilomelan tMO pMpO2xN2O [M=Va, Sa, K, Mp (II)], manganit (J-MnOOH, braunit 3Mn2O3MnSiO3 va rodoxrozit MpSO3 lar şular jumlasidandir. Rossiya, JAR, Avstraliya, Gabon, Braziliya, Hindiston, Gana va b. davlatlarda rudalari mavjud. Tinç, Atlantika va Hind okeanlarida temirmarganets konkre-siyalari köp tarqalgan.
M. oqkumuş rang metall, kristall holdagi 4 ta kubsimon modifikatsiyasi ma'lum bölib, 710° dan past xaroratlarda a - şakldagisi barqaror hisoblanadi. — 173° dan pastda anti-ferromagnit, yuqori haroratlarda esa paramagnitdir.
M. havoda yengil oksidlanadi, 800° dan yuqorida içki qavati MpO taşqaridagi Mp3O4 dan iborat kuyindini hosil qiladi. 800° dan pastda Mp2O3, 450° dan pastda esa MpO2 hrsil böladi. 100 g M. 60 sm3 vodorodni yutib, qattiq eritma xrsil qiladi. Galogenlar b-n kristall holdagi digalogenidlar beradi, qizdirilganda oltingu-gurt, azot, fosfor, uglerod, kremniy va b. elementlar b-n birikadi. M.ning MnN6, Mn5N2, Mn4N, MnN, Mn6N5, Mn3N2 tarkibli nitridlari, MpR, MnP3, Mn2P, MrijPj, Mn4P tarkibli fosfidlari, Mp3S körinişdagi karbidi va MnSi, MnSi17, Mn3Si, Mn5Si3 tarkibli silitsidlari olingan.
M. hozirgi vaktda metallotermiya usulida, sof holdagisi marganets sulfat MnSO4 ni qaytarib, elektroliz qilib olinadi.
M.ning asosiy qismi pölat i.ç.da, rangli metallurgiya sanoatida, alyuminiy va magniy qotişmalari tayyorlaşda, korroziyaga qarşi işlatiladigan qoplamalar tayyorlaşda qöllanadi. Inson organizmida M.ning mikdori sutkasiga 4 mg dan kamaysa, u kasallanadi, ösimliklarda yetişmay qolsa, xloroz (xlorofill yetişmovçiligi) kelib çiqadi. M. birikmalari zararli, jumladan, ular kişi asabini işdan çiqaradi, çanglarining uzok, vaqt davomida nafas yöllariga kirişi surunkali zaharlanişga olib keladi.
Ad.: Axmetov N. S ., Obşaya i neorganiçeskaya ximiya, M., 1981.
Kudrat Axmerov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
МАРГАНЕЦ (нем. Marganerz - марганец рудаси; лот. Manganum), Mn — Менделеев даврий системасининг VII гуруҳ кимёвий элементи. Тартиб раками 25, ат. м. 54,9380. Табиатда 1 та барқарор изотопи 55Мп маълум. Оксидланиш даражаси +2 дан +7 гача, бирикмаларидан 2 ва 7 валентликлари барқарор ҳисобланади. Полинг бўйича электр манфийлиги 2,5 га тенг. Ион радиуси (қавсларда координацион сонлар келтирилган) Мп2+ учун 0,080 нм (4), 0,089 нм (5), 0,104 нм (7), Мп7+ учун 0,039 нм (4), 0,060 нм (6). М.ни дастлаб 1774 й. швед олими К. Шееле аниқлаган. Соф ҳолдаги Mn ни швед кимёгари Ю. Ган ажратиб олган.
М.нинг ер пўстидаги масса бўйича миқдори 0,1% атрофида, океан сувларида 2-10~7%. Табиатда эркин ҳолда учрамайди, асосан, минераллар таркибида бўлади. Пиролюзит (}-МпО2, псиломелан тМО пМпО2хН2О [М=Ва, Са, К, Мп (II)], манганит (J-MnOOH, браунит 3Mn2O3MnSiO3 ва родохрозит МпСО3 лар шулар жумласидандир. Россия, ЖАР, Австралия, Габон, Бразилия, Ҳиндистон, Гана ва б. давлатларда рудалари мавжуд. Тинч, Атлантика ва Ҳинд океанларида темирмарганец конкре-циялари кўп тарқалган.
М. оқкумуш ранг металл, кристалл ҳолдаги 4 та кубсимон модификацияси маълум бўлиб, 710° дан паст хароратларда а - шаклдагиси барқарор ҳисобланади. — 173° дан пастда анти-ферромагнит, юқори ҳароратларда эса парамагнитдир.
М. ҳавода енгил оксидланади, 800° дан юқорида ички қавати МпО ташқаридаги Мп3О4 дан иборат куйиндини ҳосил қилади. 800° дан пастда Мп2О3, 450° дан пастда эса МпО2 ҳрсил бўлади. 100 г М. 60 см3 водородни ютиб, қаттиқ эритма хрсил қилади. Галогенлар б-н кристалл ҳолдаги дигалогенидлар беради, қиздирилганда олтингу-гурт, азот, фосфор, углерод, кремний ва б. элементлар б-н бирикади. М.нинг MnN6, Mn5N2, Mn4N, MnN, Mn6N5, Mn3N2 таркибли нитридлари, МпР, MnP3, Mn2P, MrijPj, Mn4P таркибли фосфидлари, Мп3С кўринишдаги карбиди ва MnSi, MnSi17, Mn3Si, Mn5Si3 таркибли силицидлари олинган.
М. ҳозирги вактда металлотермия усулида, соф ҳолдагиси марганец сульфат MnSO4 ни қайтариб, электролиз қилиб олинади.
М.нинг асосий қисми пўлат и.ч.да, рангли металлургия саноатида, алюминий ва магний қотишмалари тайёрлашда, коррозияга қарши ишлатиладиган қопламалар тайёрлашда қўлланади. Инсон организмида М.нинг микдори суткасига 4 мг дан камайса, у касалланади, ўсимликларда етишмай қолса, хлороз (хлорофилл етишмовчилиги) келиб чиқади. М. бирикмалари зарарли, жумладан, улар киши асабини ишдан чиқаради, чангларининг узок, вақт давомида нафас йўлларига кириши сурункали заҳарланишга олиб келади.
Ад.: Ахметов Н. С ., Общая и неорганическая химия, М., 1981.
Кудрат Ахмеров.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.