Margimuş
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 206–207-b. — ziyouz.com
Matn sifati past bölişi mumkin. Bu maqola PDF'dagi buzuq belgilar bilan olingan (işonç 80%): ayrim söz va raqamlar xato bölişi mumkin — iqtibos keltirişdan oldin asl matn bilan solişting.
Margimuş ( fors, marg — ulim, muş — siçqon), mişyak (Arse-nicum), As — Mendeleyev davriy sistemasining V guruhiga mansub kimyoviy element. Tartib raqami 33, at. m. 74,9216. Tabiiy M. bitta barqaror izotop 75As dan iborat. Sun'iy radioaktiv izotoplardan 73As, 74As, 76As muhim. M.ni ilk bor kim ajratib olgani noma'lum. 1789 y.da M.ni A. Lavuazye element deb aytgan. M. massa jihatdan yer pöstining 1,7-10-4 % ini taşkil qiladi. Daryo suvida 3-10^7%, dengiz suvida 6,6-10^4% M. böladi. Tarqoq element, lekin tabiatda 160 dan ortiq minerallari uçraydi. M. kolçedani (arsenopirit) FeAsS, M.li kolçedan (lellingit) FeAs2, realgar As4S4, auri-pigment As2S3 köp tarqalgan bölib, sanoat ahamiyatiga ega. Sof M. töq kulrang kristall modda, mört metall kabi yaltiraydi. Havoda oksidlanib, qorayadi. Issiklikni va elektr tokini yaxşi ötkazadi. Ziçligi 5,72 g/sm3. Kristall holatdagi M.dan taşqari, amorf M. ham böladi. Qizdirilganda (615°da) M.ning ikkala turi ham suyuqlanmay buğga aylanadi. M. birikmalarida 3 va 5 valentli. Suvda erimaydi. Havoda yonganda oksidlanib, arsenit angidrid As,O3 hosil qiladi. As2O3 tabiatda ar-senolit minerali holida uçraydi. Suyuklaniş t-rasi 314°, ziçligi 4,15 g/sm3. Suvda oz eriydi. Sof M. va uning birikmalarini olişda, optik şişa i.ç.da, tibbiyotda va q.x. zararkunandalariga qarşi kuraşda işlatiladi. M.ning 5 valentli oksidi arsenat angidrid As2O5 ham mavjud. Ziçligi 4,1 g/sm3. Suvda yaxşi eriydi. M. galogenlar va oltingugurt b-n, yuqori t-rada köpgina elementlar b-n bevosita birikadi. Metallar b-n qotişmalar hosil qiladi. Ularga suyultirilgan kislota ta'sir ettirib, sarimsoq hidi keladigan zaharli gaz — vodorod arsenid oliş mumkin. Nitrat kislota va zar suvi M.ni oksidlab, arsenat kislota H3AsO4 hosil qiladi. Arsenat kislota — suvda oson eriydigan qattiq modda. Tuzlari arsenatlar deyiladi. Ar-senit kislota H,AsO3 erkin holda olingan emas, fakat suvdagi eritmasi ma'lum. Uning tuzlari — arsenitlar deb ataladi. M. As2O3 ni kumir b-n qaytariş orqali olinadi: As2O3+ +3C->2As+3COt. Birikmalari juda zaqarli bölgani uçun işlatganda niho-yatda ehtiyot böliş lozim. M. qotişmalar olişda, M. birikmalari esa şişa i.ç.da, teri (kön), möynani uzoq asraşda va M. preparatlari olişda işlatiladi. Tuproqda 4-10^4%, ösimlik kulida 3-10~5% M. bor. Dengiz hayvonlari organizmida quruqlikdagi hayvonlardagiga qaraganda M. köp böladi. Odam tanasida 0,08—0,2 mg/kg M. bor. M. preparatlari tibbiyotda turli kasalliklarni davolaşda qöllanadi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
МАРГИМУШ ( форс, марг — улим, муш — сичқон), мишьяк (Arse-nicum), As — Менделеев даврий системасининг V гуруҳига мансуб кимёвий элемент. Тартиб рақами 33, ат. м. 74,9216. Табиий М. битта барқарор изотоп 75As дан иборат. Сунъий радиоактив изотоплардан 73As, 74As, 76As муҳим. М.ни илк бор ким ажратиб олгани номаълум. 1789 й.да М.ни А. Лавуазье элемент деб айтган. М. масса жиҳатдан ер пўстининг 1,7-10-4 % ини ташкил қилади. Дарё сувида 3-10^7%, денгиз сувида 6,6-10^4% М. бўлади. Тарқоқ элемент, лекин табиатда 160 дан ортиқ минераллари учрайди. М. колчедани (арсенопирит) FeAsS, М.ли колчедан (леллингит) FeAs2, реальгар As4S4, аури-пигмент As2S3 кўп тарқалган бўлиб, саноат аҳамиятига эга. Соф М. тўқ кулранг кристалл модда, мўрт металл каби ялтирайди. Ҳавода оксидланиб, қораяди. Иссикликни ва электр токини яхши ўтказади. Зичлиги 5,72 г/см3. Кристалл ҳолатдаги М.дан ташқари, аморф М. ҳам бўлади. Қиздирилганда (615°да) М.нинг иккала тури ҳам суюқланмай буғга айланади. М. бирикмаларида 3 ва 5 валентли. Сувда эримайди. Ҳавода ёнганда оксидланиб, арсенит ангидрид As,O3 ҳосил қилади. As2O3 табиатда ар-сенолит минерали ҳолида учрайди. Суюкланиш т-раси 314°, зичлиги 4,15 г/см3. Сувда оз эрийди. Соф М. ва унинг бирикмаларини олишда, оптик шиша и.ч.да, тиббиётда ва қ.х. зараркунандаларига қарши курашда ишлатилади. М.нинг 5 валентли оксиди арсенат ангидрид As2O5 ҳам мавжуд. Зичлиги 4,1 г/см3. Сувда яхши эрийди. М. галогенлар ва олтингугурт б-н, юқори т-рада кўпгина элементлар б-н бевосита бирикади. Металлар б-н қотишмалар ҳосил қилади. Уларга суюлтирилган кислота таъсир эттириб, саримсоқ ҳиди келадиган заҳарли газ — водород арсенид олиш мумкин. Нитрат кислота ва зар суви М.ни оксидлаб, арсенат кислота H3AsO4 ҳосил қилади. Арсенат кислота — сувда осон эрийдиган қаттиқ модда. Тузлари арсенатлар дейилади. Ар-сенит кислота H,AsO3 эркин ҳолда олинган эмас, факат сувдаги эритмаси маълум. Унинг тузлари — арсенитлар деб аталади. М. As2O3 ни кумир б-н қайтариш орқали олинади: As2O3+ +3C->2As+3COt. Бирикмалари жуда зақарли бўлгани учун ишлатганда ниҳо-ятда эҳтиёт бўлиш лозим. М. қотишмалар олишда, М. бирикмалари эса шиша и.ч.да, тери (кўн), мўйнани узоқ асрашда ва М. препаратлари олишда ишлатилади. Тупроқда 4-10^4%, ўсимлик кулида 3-10~5% М. бор. Денгиз ҳайвонлари организмида қуруқликдаги ҳайвонлардагига қараганда М. кўп бўлади. Одам танасида 0,08—0,2 мг/кг М. бор. М. препаратлари тиббиётда турли касалликларни даволашда қўлланади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.