Marğiyona qözğoloni
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 260-b. — ziyouz.com
Marğiyona qözğoloni - axomaniylar zulmiga qarşi Marğiyonada kötarilgan ozodlik harakati (mil. av. 522 y.). Mil. av. 522 y. 29 sent.da Axomaniylar davlaşipya saroy fitnasi natijasida taxtni Doro egallagan. Saltanatning butun hududi böylab xalq qözğolonlari boşlangan. Bulardan eng yirigi Marğiyonada, Frada boşçiligida bölgan. Bu qözgolon haqidagi ma'lumotlar Doroning Bihistun kitobalaritsa saqlangan. Unda, jumladan, şunday deyilgan: «Şoh Doro sözlaydi: Mar-guş (Marğiyona) nomli mamlakat mendan ajralib çiqdi. Marğiyonalik Frada ismli kişini ular (qözğolonçilar) rahbar (sardor) etib tayinladilar. Söngra men xizmatkorim, Baqtriya satrapi Dodarşiş oldiga odam yubordim. Unga şunday dedim: Bor, meniki bölişni istamagan öşa qöşinni tormor keltir. Söngra Dodarşiş qöşin b-n borib marğiyonaliklar b-n jang qildi. Ahuramazdaning irodasi b-n mening qöşinim duşman qöşinini butkul tormor etdi. Jang atriyadiya oyining 23kunida (mil. av. 522 y. 10 dek.) sodir böldi. Söngra mamlakat meniki böldi».
Ma'lumki Bihistun kitobalari 3 tilda: qad. forsiy, elamiy va bobiliy yozuvlarda bitilgan. Bobiliy mat-nda yuqoridagi ma'lumotlardan taşq-ari, qözğolonni bostirişda halok bölgan va asir olinganlar soni körsatilgan. Unga köra, qözğolonçilardan 55243 kişi öldirilib, 6572 kişi asir olingan. Frada asir olinib, bir yil ötgaç (mil. av. 521 y. 27 noyab.), katl qilingan.
Bu — qözğolonning naqadar ulkan miqyosda bölganligidan, qözğolonçilarning qattiq qarşilik körsatganliklaridan darak beradi. Dodarşiş qöşini tomonidan kilingan mazkur qatli omdan söng arxeologik ma'lumotlarga köra, Marğiyonaning obod, dehq-onçilik vohalari kimsasiz bölib qolgan, M.q.ning sanasi (mil. av. 522 y. 10 dek.) Örta Osiyo xalqlari tarixida aniq körsatilgan eng qad. sana hisoblanadi.
Ad.: Vaynberg B. I., Staviskiy B. Ya., Istoriya i kultura Sredney Azii v drevnosti, M, 1994.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
МАРҒИЁНА ҚЎЗҒОЛОНИ - ахоманийлар зулмига қарши Марғиёнада кўтарилган озодлик ҳаракати (мил. ав. 522 й.). Мил. ав. 522 й. 29 сент.да Ахоманийлар давлашипя сарой фитнаси натижасида тахтни Доро эгаллаган. Салтанатнинг бутун ҳудуди бўйлаб халқ қўзғолонлари бошланган. Булардан энг йириги Марғиёнада, Фрада бошчилигида бўлган. Бу қўзголон ҳақидаги маълумотлар Доронинг Биҳистун китобаларица сақланган. Унда, жумладан, шундай дейилган: «Шоҳ Доро сўзлайди: Мар-гуш (Марғиёна) номли мамлакат мендан ажралиб чиқди. Марғиёналик Фрада исмли кишини улар (қўзғолончилар) раҳбар (сардор) этиб тайинладилар. Сўнгра мен хизматкорим, Бақтрия сатрапи Додаршиш олдига одам юбордим. Унга шундай дедим: Бор, меники бўлишни истамаган ўша қўшинни тормор келтир. Сўнгра Додаршиш қўшин б-н бориб марғиёналиклар б-н жанг қилди. Аҳурамазданинг иродаси б-н менинг қўшиним душман қўшинини буткул тормор этди. Жанг атриядия ойининг 23кунида (мил. ав. 522 й. 10 дек.) содир бўлди. Сўнгра мамлакат меники бўлди».
Маълумки Биҳистун китобалари 3 тилда: қад. форсий, эламий ва бобилий ёзувларда битилган. Бобилий мат-нда юқоридаги маълумотлардан ташқ-ари, қўзғолонни бостиришда ҳалок бўлган ва асир олинганлар сони кўрсатилган. Унга кўра, қўзғолончилардан 55243 киши ўлдирилиб, 6572 киши асир олинган. Фрада асир олиниб, бир йил ўтгач (мил. ав. 521 й. 27 нояб.), катл қилинган.
Бу — қўзғолоннинг нақадар улкан миқёсда бўлганлигидан, қўзғолончиларнинг қаттиқ қаршилик кўрсатганликларидан дарак беради. Додаршиш қўшини томонидан килинган мазкур қатли омдан сўнг археологик маълумотларга кўра, Марғиёнанинг обод, деҳқ-ончилик воҳалари кимсасиз бўлиб қолган, М.қ.нинг санаси (мил. ав. 522 й. 10 дек.) Ўрта Осиё халқлари тарихида аниқ кўрсатилган энг қад. сана ҳисобланади.
Ад.: Вайнберг Б. И., Ставиский Б. Я., История и культура Средней Азии в древности, М, 1994.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.