Marjinalizm

Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 210-b. — ziyouz.com

Marjinalizm (frans. marginal -çegaraviy, eng sönggi) — iqtisodiy qonunlar va kategoriyalarni tadqiq qiliş uçun çegaraviy kattaliklar tahlilidan foydalanişga asoslangan metodologik tamoyillardan biri. Dastlab 19-a.ning örtalarida A. Kurno (Fransiya), N. Tyunen va G. Gossen (Germaniya) birinçi bölib, marjinal tahlilni iqtisodiy nazariyaga kiritişga harakat qildilar. 19-a.ning oxirgi çoragida ingliz U. Jevans, avstriyalik K. Menger, şveysariyalikL. Valras M.ning nazariy asoslarini yaratdilar. 19-a. ning 90-y.laridan M. subyektiv-psixologik yönalişdan iqtisodiy hayotning doimiy borişini mavjud şart-şaroitlar asosida tuşuntirib berişga ötdi. Natijada yangiça iqtisodiy ğoyalar namoyandalari klassik iqtisodiy maktabning davomçilari sifatida baholanib, ularga neoklassiklar deb nom berildi.

M. meyoriy unumdorlik, meyoriy naflilik, meyoriy xarajatlar kabi körsatkiçlardan foydalanadilar, meyoriy naflilik, meyoriy unumdorlik, meyoriy daromadlarning kamayib borişi krnunlariga, talab va taklif qonuniga asoslanadilar, iqtisodiymatematik usullarni keng qöllaydilar.

M. iqtisodiyotni individual xöjaliklarning özaro ta'siri sifatida qaraydi, xöjalik yurituvçi subyektning i.ç. jarayonidagi va bozordagi iqtisodiy holatini taxlil qilişga asoslanadi. Bu holat M.ga mikdoriy usullardan keng foydalanişga, xususan, tadqiq etilayotgan omillarning funksional boğlanişlarini taxlil etişga imkon beradi.

SSSR davrida M. marksça siyosiy iqtisod vakillari tomonidan tanqid ostiga olindi. Faqat ma'muriybuyruqbozlik (rejali) iqtisodiyotidan bozor iqtisodiyotiga ötilişi tufayli M.ning asosiy ğoyalari tan olina boşlandi.

Abduxalil Razzoqov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

МАРЖИНАЛИЗМ (франц. marginal -чегаравий, энг сўнгги) — иқтисодий қонунлар ва категорияларни тадқиқ қилиш учун чегаравий катталиклар таҳлилидан фойдаланишга асосланган методологик тамойиллардан бири. Дастлаб 19-а.нинг ўрталарида А. Курно (Франция), Н. Тюнен ва Г. Госсен (Германия) биринчи бўлиб, маржинал таҳлилни иқтисодий назарияга киритишга ҳаракат қилдилар. 19-а.нинг охирги чорагида инглиз У. Жеванс, австриялик К. Менгер, швейцарияликЛ. Вальрас М.нинг назарий асосларини яратдилар. 19-а. нинг 90-й.ларидан М. субъектив-психологик йўналишдан иқтисодий ҳаётнинг доимий боришини мавжуд шарт-шароитлар асосида тушунтириб беришга ўтди. Натижада янгича иқтисодий ғоялар намояндалари классик иқтисодий мактабнинг давомчилари сифатида баҳоланиб, уларга неоклассиклар деб ном берилди.

М. меъёрий унумдорлик, меъёрий нафлилик, меъёрий харажатлар каби кўрсаткичлардан фойдаланадилар, меъёрий нафлилик, меъёрий унумдорлик, меъёрий даромадларнинг камайиб бориши крнунларига, талаб ва таклиф қонунига асосланадилар, иқтисодийматематик усулларни кенг қўллайдилар.

М. иқтисодиётни индивидуал хўжаликларнинг ўзаро таъсири сифатида қарайди, хўжалик юритувчи субъектнинг и.ч. жараёнидаги ва бозордаги иқтисодий ҳолатини тахлил қилишга асосланади. Бу ҳолат М.га микдорий усуллардан кенг фойдаланишга, хусусан, тадқиқ этилаётган омилларнинг функционал боғланишларини тахлил этишга имкон беради.

СССР даврида М. марксча сиёсий иқтисод вакиллари томонидан танқид остига олинди. Фақат маъмурийбуйруқбозлик (режали) иқтисодиётидан бозор иқтисодиётига ўтилиши туфайли М.нинг асосий ғоялари тан олина бошланди.

Абдухалил Раззоқов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.