Marjumak
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 213-b. — ziyouz.com
Marjumak MARJUMAK, greçixa (Fagopyrum) — torondoşlar oilasiga mansub ötsimon ösimliklar turkumi; don ekini; 4—5 turi ma'lum. Vatani — Örta va Kiçik Osiyo. Fransiya, AQŞ, Kanada, Xitoy, Hindistonda ekma M. (F.esculentum) turi katta maydonlarga ekiladi, şuningdek, namsevar bölgani sababli Ukraina, Boşqirdi-ston, Uzoq Şarqda yaxşi hosil olinadi. Bir yillik tatar M.i (F.tataricum) turi begona öt tarzida uçraydi. Dehqonçilikda mil. av. 3ming yillikdan boşlab ekiladi.
M. böyi 50—150 sm ga boradi. Poyasi şoxlanadi, yalanğoç, qirrali, qizğişyaşil. Gullari oq, puşti, qizil, asal hidli, qalqonsimon, yirik, nektar miqdori köp. Mevasi 3 qirrali, qönğir, qora yoki kulrang. Doni tarkibida 12— 18% oqsil, 59—62% azotsiz ekstraktiv moddalar, 2,5—2,7% moy bor; fosfor, organik kislotalarga boy. M. doni yuqori sifatli oziq-ovqat mahsuloti, sifat jihatidan buğdoy doniga yaqin. Donidan turli yormalar va un tayyorlanadi. Çiqindilari çorva uçun ozuqa. M. namsevar, issiq-sevar, bahori ekin, nihollari — 2° qorasovuklarda zararlanadi. Vegetatsiya davri 70—90 kun. Asalarilar yordamida çanglanadi. Asalşirali ösimliklarga kiradi (1 ga M. ekilgan maydondan 60 kg gaça asal oliş mumkin). Bahorda tuproq yaxşi isiganda oddiy qatorlab yoki keng qatorlab ekiladi. Ötoqni öz vaqtida ötkaziş hosildorlikni oşiradi. Gullaş va don hosil qiliş davrida suğoriş kerak. Örim donlarning 2/3 qismi qönğir tusga kirganda boşlanadi (vaqtida örib olinmasa doni tökilib ketadi. Tuproq unumdorligiga qarab hosildorligi 30—44 s/ ga. Zararkunandalari: simqurt, bitlar; kasalliklari; kulrangçiriş, zang, qorakuya.
Ad.: Kargalsev Yu. V., Trutskov F. M., Greçixa, M., 1986.
Ibrohimjon Halimov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
МАРЖУМАК, гречиха (Fagopyrum) — торондошлар оиласига мансуб ўтсимон ўсимликлар туркуми; дон экини; 4—5 тури маълум. Ватани — Ўрта ва Кичик Осиё. Франция, АҚШ, Канада, Хитой, Ҳиндистонда экма М. (F.esculentum) тури катта майдонларга экилади, шунингдек, намсевар бўлгани сабабли Украина, Бошқирди-стон, Узоқ Шарқда яхши ҳосил олинади. Бир йиллик татар М.и (F.tataricum) тури бегона ўт тарзида учрайди. Деҳқончиликда мил. ав. 3минг йилликдан бошлаб экилади.
М. бўйи 50—150 см га боради. Пояси шохланади, яланғоч, қиррали, қизғишяшил. Гуллари оқ, пушти, қизил, асал ҳидли, қалқонсимон, йирик, нектар миқдори кўп. Меваси 3 қиррали, қўнғир, қора ёки кулранг. Дони таркибида 12— 18% оқсил, 59—62% азотсиз экстрактив моддалар, 2,5—2,7% мой бор; фосфор, органик кислоталарга бой. М. дони юқори сифатли озиқ-овқат маҳсулоти, сифат жиҳатидан буғдой донига яқин. Донидан турли ёрмалар ва ун тайёрланади. Чиқиндилари чорва учун озуқа. М. намсевар, иссиқ-севар, баҳори экин, ниҳоллари — 2° қорасовукларда зарарланади. Вегетация даври 70—90 кун. Асаларилар ёрдамида чангланади. Асалширали ўсимликларга киради (1 га М. экилган майдондан 60 кг гача асал олиш мумкин). Баҳорда тупроқ яхши исиганда оддий қаторлаб ёки кенг қаторлаб экилади. Ўтоқни ўз вақтида ўтказиш ҳосилдорликни оширади. Гуллаш ва дон ҳосил қилиш даврида суғориш керак. Ўрим донларнинг 2/3 қисми қўнғир тусга кирганда бошланади (вақтида ўриб олинмаса дони тўкилиб кетади. Тупроқ унумдорлигига қараб ҳосилдорлиги 30—44 ц/ га. Зараркунандалари: симқурт, битлар; касалликлари; кулрангчириш, занг, қоракуя.
Ад.: Каргальцев Ю. В., Труцков Ф. М., Гречиха, М., 1986.
Иброҳимжон Ҳалимов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.