Markaziy bank

Markaziy bank - 1) mamlakatning pul belgilarini emissiya qiliş (pul bosib çiqariş) va tijorat banklari faoliyatini nazorat qiliş huquqi berilgan boş davlat banki. M.b. «banklarning banki» bölib, pul muomalasini tartibga solişda va byudjetni boşqarişda davlatga va hukumatga yordam beradigan organ hisoblanadi. Pul emissiyasini amalga oşiriş, davlatning oltin-valyuta zaxiralarini saqlaş, bank tizimini kreditlaş, hukumat va tijorat banklarining hisoblarini olib boriş, pul muomalasini tartibga soliş, kredit muassasalarini nazorat qiliş M.b.ning asosiy vazifasiga kiradi. Buyuk Britaniyada Angliya banki, AQŞ Federal zaxira banki, Germaniyada Bundesbank, Yaponiya banki ja-hondagi eng yirik M.b.lar qatorida turadi.

2) Özbekiston Respublikasining Markaziy banki. Özbekiston Respublikasining 1991 y. 15 fev.da kabul qilingan «Banklar va bank faoliyati töğrisida» qonuniga muvofiq, mamlakatning Davlat banki sifatida taşkil etilib, 1992 y. 2 iyulda Özbekiston Respublikasining Markaziy bankiga aylantirildi. M.b.ning faoliyati asoslari «Özbekiston Respublikasining Markaziy banki töğrisida»gi qonunida (1995 y. 21 dek.) belgilab berilgan. M.b. öz sarf-xarajatlarini özining daromadlari hisobidan amalga oşiradigan, iqtisodiy jihatdan mustaqil yuridik şaxs bölib, davlatning mutlaq mulki hisoblanadi. M.b.ning asosiy vazifalari milliy valyutaning barqarorligini ta'minlaş, monetar siyosatni hamda valyuta ni tartibga soliş sohasidagi siyosatni şakllantiriş, qabul qiliş va amalga oşiriş, respublikada hisobkitobning samarali tizimini taşkil etiş va ta'minlaş, banklar faoliyatini tartibga soliş va nazorat qiliş. Özbekiston Respublikasining rasmiy oltin-valyuta zaxiralarini, şu jumladan, kelişuv böyiça hukumat rezervlarini saqlaş va boşqariş, davlat byudjetining kassa ijrosini Moliya vazirligi b-n birgalikda taşkil etişdan iboratdir. M.b. işiga uning oliy organi — Markaziy bank Raisi, uning örinbosarlari va asosiy bölinmalar rahbarlaridan iborat Boşqaruv rahbarlik qiladi. M.b. Özbekiston Res-publikasi Oliy Majlisiga hisob beradi. M.b. öz vakolatlari doirasida qarorlar qabul qilişda mustaqil bölib, Uzbekiston Respublikasi hududida ijro etilişi majburiy bölgan normativ hujjatlar çiqaradi. M.b. yagona markazlaştirilgan boşqaruv tizimi bölib, Qoraqalpoğiston Respublikasi, viloyatlar markazlarida va Toş-kent ş.da boş boşqarmalarga ega. M.b. huzurida alohida yuridik şaxs bölgan Axborotlaştiriş Boş markazi, Respublika Inkassatsiya birlaşmasi, «Davlat belgisi» işlab çiqariş birlaşmasi, Respublika valyuta birjasi, bir neça i.t. muassasalari va öquv yurtlari faoliyat körsatadi. M.b. valyutani tartibga soliş va valyutani nazorat qiliş davlat organidir. U özining balans hisobvaraqlarida oltin va b. qimmatbaho metallarni, nakd çet el valyutasini, çet el banklarida, xalqaro moliya taşkilotlarida hisob-varaqalar va depozitlarda bölgan çet el valyutasidagi qimmatbaho qogozlarni öz içiga olgan Uzbekiston Respublikasining xalqaro rezervlarini şakllantiradi. M.b. Uzbekiston hududida qonuniy tölov vositasi sifatida banknotlar va tangalar körinişidagi pul belgilarini muomalaga çiqarişda mutlaq huquqqa ega bölib, naqd pulsiz hisobkitoblar şakllari va qoidalarini, şuningdek, kassa operatsiyalarini amalga oşiriş tartibini belgilaydi. M.b. Uzbekiston Respublikasi Hukumatining bankiri, maslahatçisi va fiskal agenti (xazina vakili) sifatida iş tutadi, bank tizimi barqarorligini saqlab turiş, omonatçilar va kreditorlarning manfaatlarini himoya qilinişini ta'minlaş maqsadida banklarni litsenziyalaydi, faoliyatini nazorat kidali, kredit uyuşmalari hamda lombardlarning faoliyatini tartibga soladi, ularga öz faoliyatini amalga oşiriş uçun litsenziyalar beradi.

Fayzulla Mullajonov.