Markaziy Osiyo
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 228-b. — ziyouz.com
Markaziy Osiyo - Osiyo materigining içki qismidagi tabiiy oblast. Mayd. 6 mln. km2. Şim. va ğarbiy çekkasi Mongoliya, XXR b-n RF örtasidagi davlat çegarasigaça bölib, şarqi Katta Xingan, jan. esa Tibet hudödidagi Sangpo (Brahmaputra) daryosi va Hind daryosining yuqori qismi b-n öralgan. M.O. dengiz sathidan ança baland joylaşgan. Relyefi kenglik böylab çözilgan toğ tizmalari (Mongoliya Oltoyi, Xangay, Xentey, Tyan-şan, Nanşan, Kunlun) va keng hamda ança çuqur botiklar (Jungoriya, Ğarbiy Mongoliyadagi Katta Köllar soyligi, Tarim, Saydam)dan iborat. Ayrim joylarida mutlaq balandlik dengiz sathidan past (mas, Turfon botiği — 154 m). Qum va şağalli baland tekisliklar, kiçik toğ köp. Iqlimi hamma yerda keskin kontinental, çöl iqlimi; yoğin kam, yiliga örtaça 100—200 mm, markaziy qismlarida 10—30 mm, çekkalarida 300— 400 mm, jan.-şarqida, Tibet toğlarining çetlarida 1000 mm va undan ham köproq. Qişda antitsiklon ta'sirida qattiq sovuq böladi, yanv.ning örtaça t-rasi —10°, —25°, eng past t-ra —50°, —52°. Tyanşan, Nanşan, Qoraqurum toğlarida muzliklar bor. Selenga, Irtiş, Xuanxe, Yanszi, Brahmaputra, Hind, Mekong, Tarim, Xaydikgol, Kobdo, Tes, Manas, Urungu, Edzin-gol daryolari toğlardan boşlanadi. Çuçuk suvli eng katta Xubsugul oqar kölining mayd. 2620 km2, eng çuqur joyi — 238 m. M.O.da Gobi, Takla-. Makon, Alaşan va b. çöllar katta maydonni egallagan. Çöl va çala çöllar baland toğlargaça kötarilib boradi. Balandlik mintaqalari Nanşanning şarqiy qismida, şarqiy Tyanşanning şim. yon bağirlarida va Mongoliya Oltoyiningjan.-ğarbiy yon bağirlarida uçraydi. Xangay, Xentey toğlari va Tibet toğligining jan.-şarqiy çetlarida ançagina örmonlar bor.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
МАРКАЗИЙ ОСИЁ - Осиё материгининг ички қисмидаги табиий область. Майд. 6 млн. км2. Шим. ва ғарбий чеккаси Монголия, ХХР б-н РФ ўртасидаги давлат чегарасигача бўлиб, шарқи Катта Хинган, жан. эса Тибет ҳудўдидаги Цангпо (Браҳмапутра) дарёси ва Ҳинд дарёсининг юқори қисми б-н ўралган. М.О. денгиз сатҳидан анча баланд жойлашган. Рельефи кенглик бўйлаб чўзилган тоғ тизмалари (Монголия Олтойи, Хангай, Хэнтэй, Тянь-шан, Наньшан, Куньлун) ва кенг ҳамда анча чуқур ботиклар (Жунгория, Ғарбий Монголиядаги Катта Кўллар сойлиги, Тарим, Цайдам)дан иборат. Айрим жойларида мутлақ баландлик денгиз сатҳидан паст (мас, Турфон ботиғи — 154 м). Қум ва шағалли баланд текисликлар, кичик тоғ кўп. Иқлими ҳамма ерда кескин континентал, чўл иқлими; ёғин кам, йилига ўртача 100—200 мм, марказий қисмларида 10—30 мм, чеккаларида 300— 400 мм, жан.-шарқида, Тибет тоғларининг четларида 1000 мм ва ундан ҳам кўпроқ. Қишда антициклон таъсирида қаттиқ совуқ бўлади, янв.нинг ўртача т-раси —10°, —25°, энг паст т-ра —50°, —52°. Тяньшан, Наньшан, Қорақурум тоғларида музликлар бор. Селенга, Иртиш, Хуанхэ, Янцзи, Браҳмапутра, Ҳинд, Меконг, Тарим, Хайдикгол, Кобдо, Тэс, Манас, Урунгу, Эдзин-гол дарёлари тоғлардан бошланади. Чучук сувли энг катта Хубсугул оқар кўлининг майд. 2620 км2, энг чуқур жойи — 238 м. М.О.да Гоби, Такла-. Макон, Алашань ва б. чўллар катта майдонни эгаллаган. Чўл ва чала чўллар баланд тоғларгача кўтарилиб боради. Баландлик минтақалари Наньшаннинг шарқий қисмида, шарқий Тяньшаннинг шим. ён бағирларида ва Монголия Олтойинингжан.-ғарбий ён бағирларида учрайди. Хангай, Хэнтэй тоғлари ва Тибет тоғлигининг жан.-шарқий четларида анчагина ўрмонлар бор.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.