Marketing
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 232–233-b. — ziyouz.com
Matn sifati past bölişi mumkin. Bu maqola PDF'dagi buzuq belgilar bilan olingan (işonç 85%): ayrim söz va raqamlar xato bölişi mumkin — iqtibos keltirişdan oldin asl matn bilan solişting.
Marketing (ing. market — bozor, bozordagi harakat, faoliyat) — korxonaning tovarlar i.ç. va sotişini taşkil etiş hamda boşqariş şakli. «M.» atamasi iste'molga 19-a.ning 60-y.larida Makkovern tomonidan kiritilgan. M. nazariy konsepsiya va tijorat faoliyatining öziga xos hodisasi tarzida 20-a. boşlarida AQŞda ilk bor qöllanildi. I.ç. va kapitalning yuksak darajada töplanişi, iqtisodiyot tarmoqlarida monopoliyalar qukmronligining, xalqaro bozorda keskin raqobatning vujudga kelişi mahsulot sotiş muammosini obyektiv tarzda birinçi öringa çiqardi. 1908 y.da AQŞda M. muammolarini örganadigan birinçi ixtisoslaşgan firma paydo böldi. 1911 y.da esa öşa davrdagi bir qator yirik kompaniyalar tijorat tadqiqotlari b-n şuğullanadigan dastlabki bölimlarni oçdi. Kompaniyalar huzurida bozorni örganiş, reklama, xaridorlarga xizmat körsatiş va boşqarişning boşqa vazifalari b-n şuğullanadigan M. bölimlari ta'sis etila boşlandi. 1931 y.da Amerika M. jamiyati, 1937 y.da esa Amerika M. milliy uyuşmasi tuzildi. 20-a.ning 50—60-y.larida xalqaro M. federatsiyasi, jamoatçilik fikri hamda marketing böyiça Yevropa jamiyati va Yevropa marketing akademiyasi kabi xalqaro M. taşkilotlari tuzildi.
Bozorni biliş (iste'molçilarni har tomonlama örganiş, ularning did va istaklarini biliş), bozorga moslaşiş, bozorga ta'sir ötkaziş M.ning asosiy tamoyillaridir. Şuningdek, M.ni qöllaş b-n boğliq masalalarni kompleks ravişda örganiş; mahsulot assortimentini rejalaştiriş; talabni va savdoga rağbat beradigan tadbirlarni şakllantiriş; savdo va taqsimot; boşqariş va nazorat qiliş M. faoliyatining mazmunini belgilaydi. Mutaxassislar M.ning 9 ta asosiy vazifasini körsatib ötadilar: rejalaştiriş va mahsulotni yaratiş; mahsulotning navi va standartlarini belgilaş; mahsulot xaridi va uni guruhlaştiriş; sotiş; omborga joylaş; transport xizmati; M. faoliyatini moliyalaş; xatarlar va bozorga oid axborotlar töplaş. ^
Özbekistonda 1980-y.lardan boşlab iqtisodiyot öquv yurtlarida M. kurslari öqitila boşlandi. Şu yillari M. masalalari b-n S.Salimov, S. Fylomov, A. Bekmurodov, J. Jalolov, M. Qosimova, D. Muhitdinov, M. Nasreddinova, X. Raimov kabi olimlar i.t. işlari olib bordilar. 1986 y.da «SovplastItal» qöşma korxonasida birinçi bölib M. bölimi tuzildi. Key-ingi yillarda «Toşkent töqimaçilik maşinasozlik zavodi» aksiyadorlik jamiyati, «V. P. Çkalov nomidagi Toşkent aviatsiya işlab çiqariş birlaşmasi» davlat-aksiyadorlik birlaşmasi, «Toşkent qişloq xöjaligi maşinasozligi» aksiyadorlik jamiyati kabi korxonalarda ham M. bölimlari oçildi. Hoz. mamlakatimizda faoliyat kursatayotgan tijorat banklari, yirik i.ç. korxonalarining aksariyatida M. bölimlari iş olib boradi (yana q. Marketing xizmatlari).
Ad.: Kotler F., Osnovi marketinga, M, 1997; Nosirov P., Abdullayeva L., Marketing — bozor iqtisodiyoti asosi, T., 1995; Jalolov J. J., Marketing, T., 1999; Ğulomov S. S, Marketing asoslari, T., 2002.
Jamolxon Jalolov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
МАРКЕТИНГ (инг. market — бозор, бозордаги ҳаракат, фаолият) — корхонанинг товарлар и.ч. ва сотишини ташкил этиш ҳамда бошқариш шакли. «М.» атамаси истеъмолга 19-а.нинг 60-й.ларида Макковерн томонидан киритилган. М. назарий концепция ва тижорат фаолиятининг ўзига хос ҳодисаси тарзида 20-а. бошларида АҚШда илк бор қўлланилди. И.ч. ва капиталнинг юксак даражада тўпланиши, иқтисодиёт тармоқларида монополиялар қукмронлигининг, халқаро бозорда кескин рақобатнинг вужудга келиши маҳсулот сотиш муаммосини объектив тарзда биринчи ўринга чиқарди. 1908 й.да АҚШда М. муаммоларини ўрганадиган биринчи ихтисослашган фирма пайдо бўлди. 1911 й.да эса ўша даврдаги бир қатор йирик компаниялар тижорат тадқиқотлари б-н шуғулланадиган дастлабки бўлимларни очди. Компаниялар ҳузурида бозорни ўрганиш, реклама, харидорларга хизмат кўрсатиш ва бошқаришнинг бошқа вазифалари б-н шуғулланадиган М. бўлимлари таъсис этила бошланди. 1931 й.да Америка М. жамияти, 1937 й.да эса Америка М. миллий уюшмаси тузилди. 20-а.нинг 50—60-й.ларида халқаро М. федерацияси, жамоатчилик фикри ҳамда маркетинг бўйича Европа жамияти ва Европа маркетинг академияси каби халқаро М. ташкилотлари тузилди.
Бозорни билиш (истеъмолчиларни ҳар томонлама ўрганиш, уларнинг дид ва истакларини билиш), бозорга мослашиш, бозорга таъсир ўтказиш М.нинг асосий тамойилларидир. Шунингдек, М.ни қўллаш б-н боғлиқ масалаларни комплекс равишда ўрганиш; маҳсулот ассортиментини режалаштириш; талабни ва савдога рағбат берадиган тадбирларни шакллантириш; савдо ва тақсимот; бошқариш ва назорат қилиш М. фаолиятининг мазмунини белгилайди. Мутахассислар М.нинг 9 та асосий вазифасини кўрсатиб ўтадилар: режалаштириш ва маҳсулотни яратиш; маҳсулотнинг нави ва стандартларини белгилаш; маҳсулот хариди ва уни гуруҳлаштириш; сотиш; омборга жойлаш; транспорт хизмати; М. фаолиятини молиялаш; хатарлар ва бозорга оид ахборотлар тўплаш. ^
Ўзбекистонда 1980-й.лардан бошлаб иқтисодиёт ўқув юртларида М. курслари ўқитила бошланди. Шу йиллари М. масалалари б-н С.Салимов, С. Fyломов, А. Бекмуродов, Ж. Жалолов, М. Қосимова, Д. Муҳитдинов, М. Насреддинова, X. Раимов каби олимлар и.т. ишлари олиб бордилар. 1986 й.да «СовпластИтал» қўшма корхонасида биринчи бўлиб М. бўлими тузилди. Кей-инги йилларда «Тошкент тўқимачилик машинасозлик заводи» акциядорлик жамияти, «В. П. Чкалов номидаги Тошкент авиация ишлаб чиқариш бирлашмаси» давлат-акциядорлик бирлашмаси, «Тошкент қишлоқ хўжалиги машинасозлиги» акциядорлик жамияти каби корхоналарда ҳам М. бўлимлари очилди. Ҳоз. мамлакатимизда фаолият курсатаётган тижорат банклари, йирик и.ч. корхоналарининг аксариятида М. бўлимлари иш олиб боради (яна қ. Маркетинг хизматлари).
Ад.: Котлер Ф., Основы маркетинга, М, 1997; Носиров П., Абдуллаева Л., Маркетинг — бозор иқтисодиёти асоси, Т., 1995; Жалолов Ж. Ж., Маркетинг, Т., 1999; Ғуломов С. С, Маркетинг асослари, Т., 2002.
Жамолхон Жалолов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.