Markovnikov qoidasi
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 235-b. — ziyouz.com
Markovnikov qoidasi - nosimmetrik alkenlar yoki alkinlarga proton kislotalari yoki suv birikkanda vodorod atomining köproq gidrogenlangan uglerod atomiga birikişi. 1869 y. V.V. Morkovnikov tomonidan e'lon qilingan. Mac, pentenga HCI ni biriktirilganda vodorod atomi ikki vodorod tutgan uglerod atomiga uçinçi bölib, xlor atomi esa vodorod atomi tutmagan uglerod atomiga birikadi. Uşbu holat nosimmetrik uglevodorod molekulasida elektr zaryadining baravar tarqalmasligi tufayli vujudga keladi. Qöş boğning qutblanişi natijasida manfiy zaryad köproq gidridlangan uglerod atomi tomon siljiydi va musbat zaryadlangan vodorod atomini tortadi. Kamroq gidrogenlangan (musbat zaryadlangan) uglerod atomiga esa anion (keltirilgan reaksiyalarda xlor atomi) tortiladi. M.q.ga muvofiq bunday reaksiyalar eng barqaror oraliq kationlar hosil böladigan yönalişda keçadi. Elektronoakseptor effekti kattaroq örinbosarlar mavjud bölganda, mas, umumiy formulasi CH2=CHX (bu yerda X-CN, SOON, SĞ3) bölgan moddalarga galogenvodorodlar yoki suv biriktirilganda reaksiyaning M.q.ga teskari yunalişda amalga oşişi isbotlangan.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
МАРКОВНИКОВ ҚОИДАСИ - носимметрик алкенлар ёки алкинларга протон кислоталари ёки сув бирикканда водород атомининг кўпроқ гидрогенланган углерод атомига бирикиши. 1869 й. В.В. Морковников томонидан эълон қилинган. Mac, пентенга HCI ни бириктирилганда водород атоми икки водород тутган углерод атомига учинчи бўлиб, хлор атоми эса водород атоми тутмаган углерод атомига бирикади. Ушбу ҳолат носимметрик углеводород молекуласида электр зарядининг баравар тарқалмаслиги туфайли вужудга келади. Қўш боғнинг қутбланиши натижасида манфий заряд кўпроқ гидридланган углерод атоми томон силжийди ва мусбат зарядланган водород атомини тортади. Камроқ гидрогенланган (мусбат зарядланган) углерод атомига эса анион (келтирилган реакцияларда хлор атоми) тортилади. М.қ.га мувофиқ бундай реакциялар энг барқарор оралиқ катионлар ҳосил бўладиган йўналишда кечади. Электроноакцептор эффекти каттароқ ўринбосарлар мавжуд бўлганда, мас, умумий формуласи СН2=СНХ (бу ерда X-CN, СООН, СҒ3) бўлган моддаларга галогенводородлар ёки сув бириктирилганда реакциянинг М.қ.га тескари йуналищда амалга ошиши исботланган.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.