Markşeyderiya
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 237–238-b. — ziyouz.com
Markşeyderiya (nem. mark - çegara va scheiden — bölmoq, ajratmoq) — konçilik fani va texnikasining bir tarmoği; tabiiy şaroitdagi obyektda aslidan ölçaşlar va Yer ka'ridagi foydali qazilma uyumining şakli va ölçamlari, qazilmada foydali va zararli komponentlarning joyla-şuvi, özida saqlovçi jinslar xususiyati, lahimlarning fazoviy joylaşişi, kon işlari natijasida sodir böladigan kon bosimi va yer yuzasi jinslarining deformatsiyasini örganadi. Iş jarayoni markşeyderlik priborlari yordamida olib boriladi. M. ma'lumotlari geometrik proyeksi-yalar usulida olingan konçilikka oid grafik xujjatlar, çizmalarda sintez qilinadi.
M. kompleks fan bölib, mat., fizika, texnika, astronomiya, geodeziya, geol., konçilik işi va b. fanlar b-n çambarças boğliq. Markşeyderlik xizmati foydali qazilmani konlardan qazib olişning har bir bosqiçida (qidiruv, loyihalaştiriş, şaxtalarni quriş, qazib oliş, kon korxonalarini tugatiş va b.) qatnaşadi. M. kuyidagi 2 funksiyani bajaradi: ta' minlaş funksiyasi (qidiruv va b. konçilik inşootlarini loyihadan natura xoliga ötkaziş, lahimlarga yönaliş beriş, konlarning plan hamda kesma körinişini fazoviy geometrik ölçaş usullari b-n xaritaga tuşiriş va ularni markşeyderlik hujjatlarida aks ettiriş) va nazorat qiliş funksiyasi (qidiruv la-himlarining ötişni öz vaqtida kuzatiş, qurilişmontaj işlarini, foydali qazilmalar va qoplama jinslarni qazib olişda, talofat va sifatsizlanişida tezkor hisob nazorati, zaxiralar özgarişini hisobi, atrof muhitni saqlaşda konçilik işlarini töğri olib borişni nazorat qiliş, kon bosimi va yer yuzasining siljişi (deformatsiyasi)ni kuzatiş va b. turli işlarning nazorati). 1990-y.lardan M. işlarida öta aniq pribor — yoruğlik b-n uzoqni ölçovçi, yönalişli lazerli körsatkiçlar, gigroskopik va kodli teodolitlar va ta-xeometrlar, vizirli nivelirlar, avtomatprofilograflar va b. elektron-optik asboblar qöllanilmoqda. Özbekistonda M.ga oid amaliy işlarni konçilik korxonasi qoşidagi markşeyderlik xizmati bajaradi. I.t.lar esa ToşTU va konçilik i.t. institut larida olib boriladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
МАРКШЕЙДЕРИЯ (нем. mark - чегара ва scheiden — бўлмоқ, ажратмоқ) — кончилик фани ва техникасининг бир тармоғи; табиий шароитдаги объектда аслидан ўлчашлар ва Ер каъридаги фойдали қазилма уюмининг шакли ва ўлчамлари, қазилмада фойдали ва зарарли компонентларнинг жойла-шуви, ўзида сақловчи жинслар хусусияти, лаҳимларнинг фазовий жойлашиши, кон ишлари натижасида содир бўладиган кон босими ва ер юзаси жинсларининг деформациясини ўрганади. Иш жараёни маркшейдерлик приборлари ёрдамида олиб борилади. М. маълумотлари геометрик проекци-ялар усулида олинган кончиликка оид график хужжатлар, чизмаларда синтез қилинади.
М. комплекс фан бўлиб, мат., физика, техника, астрономия, геодезия, геол., кончилик иши ва б. фанлар б-н чамбарчас боғлиқ. Маркшейдерлик хизмати фойдали қазилмани конлардан қазиб олишнинг ҳар бир босқичида (қидирув, лойиҳалаштириш, шахталарни қуриш, қазиб олиш, кон корхоналарини тугатиш ва б.) қатнашади. М. куйидаги 2 функцияни бажаради: таъ минлаш функцияси (қидирув ва б. кончилик иншоотларини лойиҳадан натура холига ўтказиш, лаҳимларга йўналиш бериш, конларнинг план ҳамда кесма кўринишини фазовий геометрик ўлчаш усуллари б-н харитага тушириш ва уларни маркшейдерлик ҳужжатларида акс эттириш) ва назорат қилиш функцияси (қидирув ла-ҳимларининг ўтишни ўз вақтида кузатиш, қурилишмонтаж ишларини, фойдали қазилмалар ва қоплама жинсларни қазиб олишда, талофат ва сифатсизланишида тезкор ҳисоб назорати, захиралар ўзгаришини ҳисоби, атроф муҳитни сақлашда кончилик ишларини тўғри олиб боришни назорат қилиш, кон босими ва ер юзасининг силжиши (деформацияси)ни кузатиш ва б. турли ишларнинг назорати). 1990-й.лардан М. ишларида ўта аниқ прибор — ёруғлик б-н узоқни ўлчовчи, йўналишли лазерли кўрсаткичлар, гигроскопик ва кодли теодолитлар ва та-хеометрлар, визирли нивелирлар, автоматпрофилографлар ва б. электрон-оптик асбоблар қўлланилмоқда. Ўзбекистонда М.га оид амалий ишларни кончилик корхонаси қошидаги маркшейдерлик хизмати бажаради. И.т.лар эса ТошТУ ва кончилик и.т. институт ларида олиб борилади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.