Asosiy mazmunga ötiş
Qidiriş…Ctrl K

    Şrift ölçami

    Mars

    Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 249–250-b. — ziyouz.com

    Mars MARS, Mirrih — Quyoş sistemasiga kiruvçi 9 ta katta sayyoralardan biri. M.ning Quyoşdan örtaça uzokligi 227,94 mln. km, orbitasi Quyoşga nisbatan Merkuriy, Venera va Yer orbitalaridan keyin 4 örinda joylaşgan. Orbita tekisligining ekliptika tekisligiga oğmaligi t= 1,85°. M.ning örtaça radiusi 3388 km, massasi 6,4-1023 kg, uning Quyoş atrofida siderik aylaniş davri 686,730 sutka va öz öqi atrofida aylaniş davri esa 24 soat 37 min. 23 s. Orbitasining ekssentrisiteta kattaligi (ye = 0,0934) tufayli Quyoşgaça bölgan masofasi 40 mln. km atrofida uzayib va qisqarib turadi. Sayyora ekvatorining öz orbitasi tekisligiga oğmaligi (24°48') bölganligi uçun fasl özgariş hodisasi kuzatiladi. M. Yerdan uzoqligi böyiça Oy va Veneradan keyin 3 örinda turadi.

    M.ning Yerga eng yaqin keliş davrlari M.ning röpara turişi deb ataladi. Bunda M. va Yer Quyoş markazidan ötadigan bir töğri çiziq yaqinida joylaşgan böladi. Bu taxm. har 780 sutkada bir marta takrorlanib turadi. M. b-n Yer orasidagi masofa eng kiçik bölgan paytlarini M.ning buyuk röpara turişi deyiladi. U har 15—17 yilda takrorlanib turadi. Bunda M. b-n Yer orasidagi masofa 60 mln. km dan ortmaydi. Bunday vaktlarda M.ni teles-koplar yordamida kuzatiş juda qulay hisoblanadi.

    Teleskoplarda körinadigan M.ning sathi qizğişsariq va qoramtir sohalari «dengizlar», yoruğ sohalari «qit'alar» va qutblari yaqinidagi oq doğlari M.ning qutb «qalpoklari» deb nomlanadi.

    M. sirtining birinçi xaritalari 19-a. örtalarida çop etilganligiga qaramay, uning aniq xaritasi «Mars» va Mariner kosmik apparatlari yordamida olingan fotosuratlar asosida tuzilgan.

    1877 y.da italyan astronomi Skiaparelli M. sirtida kuzatgan qoramtir töğri çiziqlar, u öylagan «kanallar» bölmay, aslida ketma-ket joylaşgan mayda qora doğlar ekanligi aniqlandi. Kosmik apparatlar M.ning sirtida diametri 5 km dan kam bölgan juda köp kraterlar borligini ham aniqladi. M.ning qugb qal-poqlari ikkita — pastki, yaxlagan suv (H2O) dan iborat muzliklardan va sirtqi, qalinligi unça katta bölmagan (qişda paydo bölib, yozda erib ketadigan) karbonat angidridi (CO2) dan iborat qatlamlardan taşkil topgan. M.nyng içki tuzilişini aks ettiruvçi matematik modellarga asosan sayyora törtta: radiusi 1700 km li yadrodan, qalinligi 560 km li pastki va qalinligi 1110 km li mantiyadan hamda qalinligi 30 km bölgan taşqi qobiq qismlardan iborat. M.da temirga boy jinslar köp. M. atmosferasida karbonat angidridi (CO2) uning asosiy (95%) qismini, oğir va kimyoviy noaktiv gazlar (N2 — azot, O2 — kislorod, SO — is gazi, H2O — tindirilgan suv va b.) taşkil etadi. M. atmosferasining harorati sayyora sirtiga yaqin joylarda 210 K ga teng. M. atmosferasidagi bulutlar va şamollar harakati hamda tezligi ham yaxşi örganilgan. M.da radionurlaniş va magnit maydon mavjud. Uzoq yillar davomida M.ni teleskoplarda kuzatiş va keyingi vaqtlarda qator kosmik apparatlar yordamida undagi şart-şaroitlarni tekşiriş «M.da hayot bölganmi, hozir tirik mavjudotning qaysi körinişi bölişi mumkin?» — degan savollarga uzil-kesil javob topişni yaqinlaştirmoqda.

    M.ning 2 ta tabiiy yöldoşi Fobos va Deymos bor. Ular 1877 y.da kaşf etilgan bölib, ekvatorial tekislikda M.dan 9,37 ming km va 23,52 ming km masofada aylanadi, davrlari esa 7 soat 40 min. va 3 soat 21 min. Fobos va Deymos 1971 y. «Mariner-9» kosmik kemasi yordamida suratga olingan. Fobosning ölçamlari 26x21x18 km, Deymosniki esa 14x12x10 km. Ular juda katta xarsang toşlardir.

    Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

    МАРС, Мирриҳ — Қуёш системасига кирувчи 9 та катта сайёралардан бири. М.нинг Қуёшдан ўртача узоклиги 227,94 млн. км, орбитаси Қуёшга нисбатан Меркурий, Венера ва Ер орбиталаридан кейин 4 ўринда жойлашган. Орбита текислигининг эклиптика текислигига оғмалиги t= 1,85°. М.нинг ўртача радиуси 3388 км, массаси 6,4-1023 кг, унинг Қуёш атрофида сидерик айланиш даври 686,730 сутка ва ўз ўқи атрофида айланиш даври эса 24 соат 37 мин. 23 с. Орбитасининг эксцентриситета катталиги (е = 0,0934) туфайли Қуёшгача бўлган масофаси 40 млн. км атрофида узайиб ва қисқариб туради. Сайёра экваторининг ўз орбитаси текислигига оғмалиги (24°48’) бўлганлиги учун фасл ўзгариш ҳодисаси кузатилади. М. Ердан узоқлиги бўйича Ой ва Венерадан кейин 3 ўринда туради.

    М.нинг Ерга энг яқин келиш даврлари М.нинг рўпара туриши деб аталади. Бунда М. ва Ер Қуёш марказидан ўтадиган бир тўғри чизиқ яқинида жойлашган бўлади. Бу тахм. ҳар 780 суткада бир марта такрорланиб туради. М. б-н Ер орасидаги масофа энг кичик бўлган пайтларини М.нинг буюк рўпара туриши дейилади. У ҳар 15—17 йилда такрорланиб туради. Бунда М. б-н Ер орасидаги масофа 60 млн. км дан ортмайди. Бундай вактларда М.ни телес-коплар ёрдамида кузатиш жуда қулай ҳисобланади.

    Телескопларда кўринадиган М.нинг сатҳи қизғишсариқ ва қорамтир соҳалари «денгизлар», ёруғ соҳалари «қитъалар» ва қутблари яқинидаги оқ доғлари М.нинг қутб «қалпоклари» деб номланади.

    М. сиртининг биринчи хариталари 19-а. ўрталарида чоп этилганлигига қарамай, унинг аниқ харитаси «Марс» ва Маринер космик аппаратлари ёрдамида олинган фотосуратлар асосида тузилган.

    1877 й.да итальян астрономи Скиапарелли М. сиртида кузатган қорамтир тўғри чизиқлар, у ўйлаган «каналлар» бўлмай, аслида кетма-кет жойлашган майда қора доғлар эканлиги аниқланди. Космик аппаратлар М.нинг сиртида диаметри 5 км дан кам бўлган жуда кўп кратерлар борлигини ҳам аниқлади. М.нинг қугб қал-поқлари иккита — пастки, яхлаган сув (Н2О) дан иборат музликлардан ва сиртқи, қалинлиги унча катта бўлмаган (қишда пайдо бўлиб, ёзда эриб кетадиган) карбонат ангидриди (СО2) дан иборат қатламлардан ташкил топган. М.нйнг ички тузилишини акс эттирувчи математик моделларга асосан сайёра тўртта: радиуси 1700 км ли ядродан, қалинлиги 560 км ли пастки ва қалинлиги 1110 км ли мантиядан ҳамда қалинлиги 30 км бўлган ташқи қобиқ қисмлардан иборат. М.да темирга бой жинслар кўп. М. атмосферасида карбонат ангидриди (СО2) унинг асосий (95%) қисмини, оғир ва кимёвий ноактив газлар (N2 — азот, О2 — кислород, СО — ис гази, Н2О — тиндирилган сув ва б.) ташкил этади. М. атмосферасининг ҳарорати сайёра сиртига яқин жойларда 210 К га тенг. М. атмосферасидаги булутлар ва шамоллар ҳаракати ҳамда тезлиги ҳам яхши ўрганилган. М.да радионурланиш ва магнит майдон мавжуд. Узоқ йиллар давомида М.ни телескопларда кузатиш ва кейинги вақтларда қатор космик аппаратлар ёрдамида ундаги шарт-шароитларни текшириш «М.да ҳаёт бўлганми, ҳозир тирик мавжудотнинг қайси кўриниши бўлиши мумкин?» — деган саволларга узил-кесил жавоб топишни яқинлаштирмоқда.

    М.нинг 2 та табиий йўлдоши Фобос ва Деймос бор. Улар 1877 й.да кашф этилган бўлиб, экваториал текисликда М.дан 9,37 минг км ва 23,52 минг км масофада айланади, даврлари эса 7 соат 40 мин. ва 3 соат 21 мин. Фобос ва Деймос 1971 й. «Маринер-9» космик кемаси ёрдамида суратга олинган. Фобоснинг ўлчамлари 26x21x18 км, Деймосники эса 14x12x10 км. Улар жуда катта харсанг тошлардир.

    Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.