Marşall orollari

Marşall orollari MARŞALL OROLLARI, Marşall Orollari Respublikasi (The Republic of Marshall islands) — Tinç okeanning ğarbiy qismidagi Marşall orollari arxipelagida joylaşgan davlat. Arxipelag bir neça yuz orolning 2 guruhi: Radak va Ralikdan iborat. Mayd. 180 km2. Aholisi 70,82 ming kişi (2001). Poytaxti Majuro o.dagi Majuro ş. Ma'muriy jihatdan 25 tuman (district)ra bölingan. Deyarli barça aholisi mikronezlar irqiy toifasiga kiruvçi marşalliklar; protestan-tlikka e'tiqod qiladi. Rasmiy tili — ingliz tili.

Davlat tuzumi. M. O. — respublika, AQŞ b-n «erkin uyuşgan» davlat. 1979 y. 1 maydagi konstitutsiya amal qiladi. Davlat boşliği — prezident (2000 y.dan Kessai Nout), u parlament a'zolari orasidan 4 y. muddatga saylanadi. Qonun çiqaruvçi hokimiyati — parlament, u aholi tomonidan 4 y. muddatga saylanadi. Ijroiya hokimiyatni prezident amalga oşiradi, u parlament a'zolari orasidan hukumat a'zolarini tanlab oladi.

Tabiati. Yer yuzasi pasttekislik, asosan, marjon ohaktoşlardan tarkib topgan. Ikdimi şim.da tropik, passatli, jan.da subekvatorial. Yillik yoğin 2000—4000 mm. Butazorlar, kokos palmazorlari va doim yaşil örmonlar bor, içki qöltikdar atrofida man-gra butalari usadi.

Tarixi. Marşall o.larini 1529 y.da ispan dengizçi sayyohi Alvaro de Saavedra kaşf etgan, 1788 y.da esa ingliz tadqiqotçilari J. Marşall va T. Gilbert mufassal örganganlar. Orollar J. Marşall nomi b-n atalgan. Tinç okeanning ğarbiy qismida joylaşgan Mariana, Karolina va Marşall o.lari, şuningdek, Palau o. 17-a.dan 19-a.gaça Ispaniya mustamlakasi bölgan. 1885 y.da Germaniya Ispaniyaning za-iflaşuvidan foydalanib, Marşall o.larini tortib oldi. 1914 y.da orollar Yaponiya kuliga ötdi, 1920 y.da Millatlar ligasi Yaponiyaga şu orollarni boşqariş mandatini berdi. 1945 y.da orollarni amerikaliklar bosib oldi, 1947 y.da esa BMT Xavfsizlik Kengaşining qaroriga binoan, Mikroneziya (orollarning umumiy nomi) BMTning AQŞ boşqaruvidagi yer-mulkiga aylantirildi. 1952 y.gaça Tinç okeandagi vasiylik xududi orollari AQŞ harbiydengiz floti qarmoğida turdi, söngra AQŞ Içki işlar vazirligiga olib berildi. 1962 y.da vasiylikdagi xudud orollarida Amerika oliy komissari boşçiligidagi fuqaro ma'muriyati joriy etildi. 1964 y.da mahalliy qonun çiqaruvçi organ sifatida çeklangan huqukli Mikroneziya kongressi ta'sis etildi. 1967 y.da Mikroneziya kongressi orollarning bölajak siyosiy maqomini belgilovçi komissiya tuzdi. AQŞ b-n uzok, davom etgan muzokara jarayoni natijasida vasiylikdagi orollar xududidan tört mustaqil siyosiy ma'muriy bir-

lik ajralib çikdi. Şulardan biri — Marşall o.larida 1979 y.da respublika e'lon qilindi. AQŞ vasiyligidan ozod bölib, u b-n «erkin uyuşgan» davlatga aylangan M. O. özini özi boşqariş va taşqi siyosat sohasida muayyan mustaqillik maqomiga ega bölsa ham, mudofaa, moliya va taşqi işlar masalalari AQŞ ixtiyorida. M. O.da yagona Birlaşgan demokratik partiya faoliyat körsatadi. M. O. — 1991 y.dan BMT a'zosi. Milliy bayrami — 1 may — Konstitutsiya kuni (1990).

Xöjaligi. Aholi, asosan, baliq ovlaş va dehqonçilik b-n şuğullanadi, fosfat qazib çiqaradi. Kokos palmasi, non daraxti östiradi, taro va batat yetiştiradi. Çetga kokos yoği, kopra, baliq mahsulotlari, mahalliy hunarmandçilik buyumlari va fosfat çiqaradi. Çetdan oziq-ovqat, maşina va asbob-uskunalar oladi. Savdo-sotiqdagi asosiy mijozlari: AKŞ, Yaponiya. Pul birligi — AQŞ dollari. «Marşall aylendz gazett» («Marşall orollari gazetasi», 1982 y.dan) gaz.si, «Marşall aylendz djornel» («Marşall orollari jurnali», 1970 y.dan) haftanomasi naşr etiladi. Marşall Orollari radiosi xukumatga qaraşli tijorat mahkamasi bölib, ingliz va mahalliy tillarda eşittirişlar olib boradi. Kvajaleyn o.dagi AQŞ harbiy bazasida telemarkaz mavjud.