Marten işlab çiqarişi
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 253-b. — ziyouz.com
Marten işlab çiqarişi marten peçidya çöyan, temirtersak va temir rudasidan pölat işlab çiqaruvçi tarmoq; qora metallurgiyankt bir sohasi. 19-a. oxirida oldin Fransiyada, keyin Rossiyada tarqala boşladi, keyinçalik taraqqiy etgan mamlakatlarga yoyiddi. Özbekistonda birinçi M. i. ç. 1944 y.da şakllana boşlagan (Bekobod metallurgiya z-dida 1944, 1945 va 1949 y.larda 3 ta marten peçi işga tuşirilgan). M. i. ç.da işlatiladigan xom aşyo (şixta) metall (suyuq va qattiq çöyan, temirtersak, oksidlovçi va legirlovçi elementlar) hamda metallmas (temir rudasi, marten aglo-merati va flyus) taşkil etuvçilardan iborat böladi. Korxonaga keltirilgan qattiq xom aşyo peçda 1000—1200° da qizdiriladi, şundan söng peçga suyuq çöyan quyiladi. Materiallar eri-yotganda qöşilmalar (fosfor, kremniy, marganets va b.) jadal ravişda oksidlanadi va şlak hosil böladi, qaynaş jarayonida esa uglerod oksidlanib, pölat zarur kimyoviy tarkibiga erişadi. Söngra metall oksidsizlantiriladi va zarur bölsa legirlanadi (q. Legirlaş). Tayyor suyuq pölat kovşlar va qoliplarga quyib olinadi. Peçning iş böşliği devorlari qanday materialdan terilganligiga qarab, marten jarayoni asos xarakterli va kislota xarakterli jarayonlarga bulinadi. Asos xarakterli jarayon kengroq tarqalgan, u amalda turli şixtali (jumladan, tarkibida fosfor va oltingugurt kup) materiallarni kayta işlaşga imkon beradi. Kislota xarakterdagi jarayon esa tarkibida gaz va metallmas aralaşmalar kam va si-fatli pulat olişga imkon beradi. Xom aşyodagi metallarning tarkibi buyiça M. i. ç.da quyidagi jarayonlar farq qilinadi: skraprudali jarayon (50— 70% suyuq çuyan va 50—30% temirtersak eritiladi), skrapjarayon (xom aşyo — qattiq pulat va temirtersak), rudali jarayon (asosan, suyuq çöyan işlanadi), karbyuratorli jarayon (asosiy xom aşyo — temirtersak).
M. i. ç.da yoqilğining yonişini va qöşilmalarning oksidlanişini tezlatiş uçun maxsus qurilmalar yordamida peçga kislorod yuborib turiladi.
20-a. 70-y.lari oxiridan boşlab M. i. ç.ga nisbatan kislorodli konvektor usulida pölat oliş ança unumli bölganligi tufayli keyingi usul va elektr peçlarda pölat eritiş usuli köproq qöllanilmoqda (if. Konverter). Özbekiston metallurgiya zavodila ham 1978 y.da elektr pulat eritiş kompleksi işga tuşirilgan.
Ad.: Mirboboyev V. A. va b., Metallar texnologiyasi, T., 1971; Metallurgiya stali, M., 1973.
Q.: Legirlaş
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
МАРТЕН ИШЛАБ ЧИҚАРИШИ мартен печидя чўян, темиртерсак ва темир рудасидан пўлат ишлаб чиқарувчи тармоқ; қора металлургиянкт бир соҳаси. 19-а. охирида олдин Францияда, кейин Россияда тарқала бошлади, кейинчалик тараққий этган мамлакатларга ёйидди. Ўзбекистонда биринчи М. и. ч. 1944 й.да шакллана бошлаган (Бекобод металлургия з-дида 1944, 1945 ва 1949 й.ларда 3 та мартен печи ишга туширилган). М. и. ч.да ишлатиладиган хом ашё (шихта) металл (суюқ ва қаттиқ чўян, темиртерсак, оксидловчи ва легирловчи элементлар) ҳамда металлмас (темир рудаси, мартен агло-мерати ва флюс) ташкил этувчилардан иборат бўлади. Корхонага келтирилган қаттиқ хом ашё печда 1000—1200° да қиздирилади, шундан сўнг печга суюқ чўян қуйилади. Материаллар эри-ётганда қўшилмалар (фосфор, кремний, марганец ва б.) жадал равишда оксидланади ва шлак ҳосил бўлади, қайнаш жараёнида эса углерод оксидланиб, пўлат зарур кимёвий таркибига эришади. Сўнгра металл оксидсизлантирилади ва зарур бўлса легирланади (қ. Легирлаш). Тайёр суюқ пўлат ковшлар ва қолипларга қуйиб олинади. Печнинг иш бўшлиғи деворлари қандай материалдан терилганлигига қараб, мартен жараёни асос характерли ва кислота характерли жараёнларга булинади. Асос характерли жараён кенгроқ тарқалган, у амалда турли шихтали (жумладан, таркибида фосфор ва олтингугурт куп) материалларни кайта ишлашга имкон беради. Кислота характердаги жараён эса таркибида газ ва металлмас аралашмалар кам ва си-фатли пулат олишга имкон беради. Хом ашёдаги металларнинг таркиби буйича М. и. ч.да қуйидаги жараёнлар фарқ қилинади: скрапрудали жараён (50— 70% суюқ чуян ва 50—30% темиртерсак эритилади), скрапжараён (хом ашё — қаттиқ пулат ва темиртерсак), рудали жараён (асосан, суюқ чўян ишланади), карбюраторли жараён (асосий хом ашё — темиртерсак).
М. и. ч.да ёқилғининг ёнишини ва қўшилмаларнинг оксидланишини тезлатиш учун махсус қурилмалар ёрдамида печга кислород юбориб турилади.
20-а. 70-й.лари охиридан бошлаб М. и. ч.га нисбатан кислородли конвектор усулида пўлат олиш анча унумли бўлганлиги туфайли кейинги усул ва электр печларда пўлат эритиш усули кўпроқ қўлланилмоқда (if. Конвертер). Ўзбекистон металлургия заводила ҳам 1978 й.да электр пулат эритиш комплекси ишга туширилган.
Ад.: Мирбобоев В. А. ва б., Металлар технологияси, Т., 1971; Металлургия стали, М., 1973.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.