Marv

Marv (Avestoda — Mouru) — Örta Osiyoning eng qad. şaharlaridan biri. Bayramali ş. (Turkmaniston) yaqinida joylaşgan. M.ning qoldiqlari 5 qal'a (Erk qal'a, Gabr qal'a, Sulton qal'a, Abdullaxon qal'a, Bayramalixon qal'a) xarobalaridan iborat. M. xarobasida 19-a.ning 80-y.laridan V. A. Jukovskiy, 1946 y.dan M. Ye. Masson rahbarligidagi Jan. Turkmaniston arxeologik kompleks ekspeditsiyasi, keyingi yillarda Aşxobod, Toşkent, Moskva va Sankt-Peterburgdan kelgan arxeologlar guruhi qazişma işlarini olib borgan. M.ning eng qad. qismi — Erk qal'a (mayd. 12.ga) mil. av. 1ming yillikning 1-çoragidan mavjud bölgan. M.ning ravnaqtopgan (Parfiya va ilk sosoniylar) davri mil. av 2— mil. 3-a.ga töğri keladi. Bu davrda M. Gabr qal'a va Erk qal'a hududlaridan iborat bölib, Erk qal'a M.ning arkiga aylangan. Şahar va uning atrofi (60 km2) mudofaa devori b-n örab olingan. Mil. 3-a.dan M. Sosoniylar davlati tarkibiga kirgan, 7-a.da esa arablar tomonidan bosib olingan. 8-a. örtasida M. — Abu Muslim harakati markazi. 9-a. da M.da ilm-fan ravnaq topdi, u arab xalifaligining Xuroson va Movarounnaxr noibligining poytaxti rolini öynadi. Ma'mun ibn Horun arraşid davrida M.da Bağdod akademiyasining asosini taşkil etgan marvaziylar maktabi tarkib topdi. Örta asrdagi M.ning ravnaq topgan davri 11—12-a.ning 1-yarmiga tögri keldi; bu davrda u buyuk Saljuqiylar davlatining poytaxti bölgan (Sulton qal'a xarobasida Sulton Sanjar makbarasi joylaşgan). 12-a. oxiri — 13-a. boşida M. Xorazmşohlar davlatining yirik markazi bölgan. 1222 y. şahar möğullar tomonidan vayron qilingan. 13-a. örtasi — 14-a.da şahar qisman tiklangan (ayniqsa, uning rabod kismi). 15-a. boşida Şohrux davrida qisqa muddat ravnaq topgan. M.dan örta asrlarda köplab olimu fuzalolar yetişib çiqqan. 1510—24 va 1601 — 1747 y.larda M. forslar qölida bölgan. Mare uruşlari tufayli inqirozga yuz tutgan (1790) va markaz M.dan 30 km ğarbga Mari ş.ga köçgan.