Marv jangi
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 201–202-b. — ziyouz.com
Marv jangi — Muhammad Şayboniyxon boşçiligidagi şayboniylar qöşini b-n Eron şohi Ismoil I Safaviy qöşini örtasida Marv yaqinidagi Mahmudobod qişloği yonida sodir bölgan jang (1510 y. 4 dek.). 1509 y. Şayboniyxon şim.ga qozoklar xoni Qosimxonga, 1510 y. kuzvda Feruzköhdagi hazoralar ustiga muvaffaqiyatsiz yuriş qilgan. Şayboniyxon 1510 y. Hirot atrofida qöşiniga dam berib, köpgina amir va şayboniy sultonlarga öz mulklariga ketişga ruxsat etgan. Biroq bu orada safaviylar şohi Ismoil Xurosonga yuriş qilgani haqida xabar olingan. Şayboniyxon şayboniy sultonlarni yordamga çaqirib, ularga tavoçilar (çoparlar) jönatgan, özi esa qöşini oz bölgani tufayli Marvga çekingan. Biroq çoparlar quruq qaytişgan. Sultonlar ötgan yili (1509 y.) Şayboniyxon ularga in'om etgan mulklarni tortib olgani tufayli undan arazlab Marvga kelmaganlar, faqatgina Muhammad Temur sulton Samarqand qöşini, Ubaydullaxon esa Buxoro qöşini b-n jang oxirida yetib kelgan, xolos. Ismoil Şayboniyxon huzuriga qörçiboşn boşçiligida elçilar yuborib, uni taslim bölişga undagan, biroq rad javobini olgaç, Ismoil Marvni qamal qilgan va jan-gda, odatda, turkiy xalqlar uçun xos bölgan harbiy qiyla işlatgan: safa-vyylar qöşini qamalni böşatib Marv devorlari ostidan göyo orqaga çekinganday bölib, özbeklarni şahardan çiqişga majbur qilişgan. Şayboniyxon bu gal tajribali sarkarda uçun keçirib bölmas xatoga yöl qöygan; u öz raqibi kuçiga yetarli baho bermagan. Yordam kelişini kutib ötirmasdan u «çekinayotgan» Ismoil ortidan taşlangan. Biroq uning orqa tomoniga ötib olgan safaviylar qöşinining bir qismi Murğob köprigini buzib taşlaydilar, natijada Ismoilning 17 minglik qöşini Şayboniyxonni qur-şovga olgan. Mirza Muhammad Haydarning yozişiça, Şoh Ismoil qöşinida taxm. 40 ming, Şohibekxon (Şayboniyxon) qöşinida esa 20 ming jangçi bölgan. Öta şiddatli, qonli jangda barça özbek sultonlari (amirlari) va Şayboniyxon halok bölişgan.
Ad:Mirza Muxammad Xaydar,Tarix-i Raşidi, T., 1996; Axmedov B. A., Istoriko-geografiçeskaya literatura Sredney Azii XVI—XVIII vv., Pismenniye pamyatniki, T., 1985; Axmedov B. A., Istoriya Balxa, T., 1982.
Faxriddin Hasanov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
МАРВ ЖАНГИ — Муҳаммад Шайбонийхон бошчилигидаги шайбонийлар қўшини б-н Эрон шоҳи Исмоил I Сафавий қўшини ўртасида Марв яқинидаги Маҳмудобод қишлоғи ёнида содир бўлган жанг (1510 й. 4 дек.). 1509 й. Шайбонийхон шим.га қозоклар хони Қосимхонга, 1510 й. кузвда Ферузкўҳдаги ҳазоралар устига муваффақиятсиз юриш қилган. Шайбонийхон 1510 й. Ҳирот атрофида қўшинига дам бериб, кўпгина амир ва шайбоний султонларга ўз мулкларига кетишга рухсат этган. Бироқ бу орада сафавийлар шоҳи Исмоил Хуросонга юриш қилгани ҳақида хабар олинган. Шайбонийхон шайбоний султонларни ёрдамга чақириб, уларга тавочилар (чопарлар) жўнатган, ўзи эса қўшини оз бўлгани туфайли Марвга чекинган. Бироқ чопарлар қуруқ қайтишган. Султонлар ўтган йили (1509 й.) Шайбонийхон уларга инъом этган мулкларни тортиб олгани туфайли ундан аразлаб Марвга келмаганлар, фақатгина Муҳаммад Темур султон Самарқанд қўшини, Убайдуллахон эса Бухоро қўшини б-н жанг охирида етиб келган, холос. Исмоил Шайбонийхон ҳузурига қўрчибошн бошчилигида элчилар юбориб, уни таслим бўлишга ундаган, бироқ рад жавобини олгач, Исмоил Марвни қамал қилган ва жан-гда, одатда, туркий халқлар учун хос бўлган ҳарбий қийла ишлатган: сафа-вййлар қўшини қамални бўшатиб Марв деворлари остидан гўё орқага чекингандай бўлиб, ўзбекларни шаҳардан чиқишга мажбур қилишган. Шайбонийхон бу гал тажрибали саркарда учун кечириб бўлмас хатога йўл қўйган; у ўз рақиби кучига етарли баҳо бермаган. Ёрдам келишини кутиб ўтирмасдан у «чекинаётган» Исмоил ортидан ташланган. Бироқ унинг орқа томонига ўтиб олган сафавийлар қўшинининг бир қисми Мурғоб кўпригини бузиб ташлайдилар, натижада Исмоилнинг 17 минглик қўшини Шайбонийхонни қур-шовга олган. Мирза Муҳаммад Ҳайдарнинг ёзишича, Шоҳ Исмоил қўшинида тахм. 40 минг, Шоҳибекхон (Шайбонийхон) қўшинида эса 20 минг жангчи бўлган. Ўта шиддатли, қонли жангда барча ўзбек султонлари (амирлари) ва Шайбонийхон ҳалок бўлишган.
Ад:Мирза Мухаммад Хайдар,Тарих-и Рашиди, Т., 1996; Ахмедов Б. А., Историко-географическая литература Средней Азии XVI—XVIII вв., Письменные памятники, Т., 1985; Ахмедов Б. А., История Балха, Т., 1982.
Фахриддин Ҳасанов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.