Maşina tarjimasi

Maşina tarjimasi - bir ta biiy tildan ikkinçi tilga matnni raqamli hisoblaş maşinalari va kompyuterlar yordamida tarjima qiliş. EHM va kompyuterlar uçun dasturlar tuziş, matematik lingvistika va amaliy lingvistika kabi yönalişlar b-n çambarças boğliq. M. t. tizimini yaratiş i. t.lar mahsuli xisoblanadi. M. t. ğoyasini birinçi bölib fransuz ixtiroçisi J. Arsruni va undan mustaqil ravişda rus ixtiroçisi P. P. Smirnov-Troyanskiylar 1933 y. ilgari surişgan. Pekin u, asosan, 20-a. 40— 50-y.larida rivojlangan. M. t. jarayoni matnni tarjima qiliş uçun uni tahlil etiş, ya'ni morfologik, sintaktik nuqtai nazaridan örganib çiqişni taqozo qiladi. M. t. tizimi uçun ma'lumotlar b-n ta'minlaşning uşbu 5 turi zarur: lingvistik ta'minot (matnni taxlil va sintez qiliş uçun grammatik hamda semantik ma'lumotlarni beruvçi avtomatik luğatlar); matematik-algoritmik ta'minot (matnga işlov beriş algoritmlari va ma'lumotlar va algoritmlarni qayd qiliş uçun qoidalar tizimi), dasturiy ta'minot (tarjima algoritmini amalga oşiruvçi va qöşimça dasturlar), informatsion ta'minot (tegişli fan sohalariga doyr ma'lumotlar bazasi) hamda mantiqiy ta'minot (matnni fan sohasiga doyr ma'lumotlar b-n taqqoslaş uçun mantikiy xulosalar usullari) zarur böladi. M. t. tizimida qaysi tildan qaysi tilga tarjima kilinsa, öşa tillarning ham grammatik, ham semantik, imloviy xususiyatlarini aks ettiradigan maxsus dastur tuzib oliş kerak böladi. Zarur hollarda M. t. işiga inson-muharrir ham aralaşadi.

M. t. tizimi kiruvçi va çiquvçi tillarning lingvistik tavsifi (ya'ni barça darajadagi avtomatik luğatlar va şartli grammatika) va algoritm (ya'ni bu luğatlar va grammatikadan foydalanişga doyr yöl-yörikdar) dan iborat. Tarjima şu asosga asoslanib bajariladi. M. t.da asosiy kiruvçi tillar — ingliz, fransuz, rus tillari; çikuvçi tillar — özbek, nemis, yapon, çex va b. tillar. Agar maxsus dasturlar tuzilsa, aksinça (mas, özbek tilidan rus tiliga) tarjima qiliş mumkin.