Maşina va mexanizmlar nazariyasi

Maşina va mexanizmlar nazariyasi MAŞINA VA MEXANIZMLAR NAZARIYASI, mexanizmlar nazariyasi — maşina va mexanizmlar uçun umumiy bölgan xossalarni urganiş va ularni loyihalaşning umumiy usullari haqidagi fan. Mexanizmlar nazariyasi va maşinalar nazariyasi deb ataladigan qismlarga bölinadi. Mexanizmlar nazariyasi da maşina, asbob yoki apparatning barça mexanizmlar (yoki mexanizmlar guruhi) uçun umumiy bölgan xossalar örgani-

ladi. Maşinalar nazariyasi da — texnikaning turli sohalaridagi maşinalar uçun umumiy bölgan usullar örganiladi. Bu ikki qism bir-biri b-n çambarças boğliq, çunki istalgan maşinaning asosini mexanizmlar taşkil qiladi.

M. va m. n.ning vazifalarini, asosan, uç bölimga ajratiş mumkin: mexanizmlar sintezi, maşina va mexanizmlar dinamikasi, avtomatmaşinalar nazariyasi. Mexanizmlar sintezi ma'lum harakatning bajarilişini ta'minlaydigan sxemani tanlaş va şu sxema parametrlarini topiş b-n şuğullanadi. Avtomatmaşinalar nazariyasi da — ayrim mexanizmlarning bir-biriga monand işlaş sxemasini tuziş hamda maşinalarning optimal unumdorligi, anikligi va puxtaligiga erişiş usullari işlab çiqiladi. Mexanizmlar sintezi masalalarini hal qiliş tartibini uç bosqiçga keltiriş mumkin. Birinçi bosqiç — sintezning asosiy mezoni va şartlarini tanlaş, ya'ni qöyiladigan talablarni şakllantiriş. Bunda texnologik va konstruktiv masalalar matematik masalalarga aylanadi. Ikkinçi b o s qiç — sintezning asosiy mezoni qiymatini ifodalovçi funksiyaning analitik ifodasini aniqlaş. Asosiy mezon mexanizmning vazifasiga karab tanlanadi. Ba'zi mexanizmlar uçun uning analitik ifodasi juda murakkab. Uçinçi bosqiç — çeklaş şartlarini hisobga olgan holda asosiy mezonni optimallaş şartlaridan foydalanib, mexanizmning doimiy parametrlarini hisoblaş. Bunda bir yoki bir neça tenglama va tengeizliklar tizimini yeçişga töğri keladi. Avtomatmaşinalar nazariyasida mantiqiy algebrani qöllaşga asoslangan usullar keng tarkaldi. Bu usullar boşqariş tizimlarining mantiqiy sintezi deb ataladi. Boşqariş tizimlarida elektr elementlar b-n birga pnevmatik elementlar qöllaniladi. Robotlarnn loyihalaş usullarini işlab çiqiş avtomatmaşinalar nazariyasining eng sönggi yutuqlaridan biri böldi.

M. va m. n. nisbiy harakatda böladigan inşootlar mexanikasi b-n ham şuğullanadi. Nazariy mexanika qonunlari maşina va mexanizmlarga bevosita tatbiq etilganligi uçun M. va m. n. qisqaça maşinalar mexanikasi deb ataladi.

M. va m. n.da mexanizm kismlari (zve-nolari) mutlaq qattiq jism deb qaraladi. Maşina va mexanizmlar kinematikasini örganişda mexanizm tarkibidagi yetakçi zveno (mas, krivoşip) ning aylanişlar soni özgarmas deb qabul qilinadi. M. va m. n.da uzunlik (S) ölçov birligi sifatida metr, vaqt (t) ölçov birligi sifatida sekund, kuç (Ğ) ölçov birligi sifatida — nyuton qabul qilinadi. Mac, tezlik (g>) ning ölçov birligi: M. va m. n. qattiq va suyuq jismlar mexanikasi krnunlarini, matematika hamda çizma geometriya fanlarini texnikadagi konkret masalalarni hal qilişga tatbiq etadi.

Maşina va mexanizmlarni örganiş b-n qadimdan şuğullanib kelişgan. Mac, riçag, pona, blok kabi maşina detallari Aristotel nomi b-n boğliq. Arximed (q. Arximed vin-ti), Geron asarlarida ham ular haqida ma'lumotlar uçraydi. Abu Ali ibn Sino «Akl mezoni» asarida riçaglar, bloklar, vintlar va ponalardan taşkil topgan mexanik tizimlarning işlaş prin-sipini batafeil bayon etgan, Abu Rayhon Beruniy, Axmad al-Farğoniy asarlarida ham mexanizmlarga oid ma'lumotlar bor (yana q. Mexanika).