Maşinaşunoslik
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 323–324-b. — ziyouz.com
Maşinaşunoslik - maşinalarni yaratiş, ulardan samarali foydalanişga doyr nazariy bilimlar va amaliy tavsiyanomalarni işlab çiqiş b-n şuğullanadigan fan; maşinalarning qaysi tarmoqlarga oidligi va qanday vazifani bajarişidan kat'iy nazar maşinasozlikning umumiy masalalari va muammolari böyiça i. t. işlari majmuini qamrab oladi. M. fan va texnika taraqkiyoti asosini taşkil qiladigan fanlardan biri. Asosiy bölimlari: materialşunoslik, maşina va mexanizmlar nazariyasi, maşinalar dinamikasi va mustahkamligi (maşina qismlarining dinamikasi va mustahkamligi va kötariş xususiyatlarini örganadi, q. Maşina detallari, Materiallar qarşiligi), işqalaniş va yeyiliş nazariyasi (maşina qismlarining özaro ta'sirlaşuvi va şaklini özgartirişi, foydali iş koeffitsiyentini oşiriş va xizmat muddatini uzaytiriş masalalari b-n şuğullanadi), maşinasozlik tex-nologiyasi, maşinalarni avtomatik boşqariş nazariyasi.
Avtomatika, eromexanika, biomexanika, gidromexanika, gaz dinamikasi, termodinamika, issiklik texnikasi (teplotexnika), kosmik mexanika, elektrotexnika, fizikaviy kimyo, texnikaviy diagnostika va b. soha hamda tarmoqlarning rivojlanişi M. taraqqiyotiga katta hissa qöşdi.
Xalq xöjaligining turli sohalari va tarmoqlarida M.ning ahamiyati katta. M. turli sohalar uçun avtomatik maşinalar va qurilmalar, vakuumda yuqori reaksiya va b. omillar ta'sirida işlaydigan maşinalar yaratişda M.ning nazariy va amaliy tavsiyalari qöl kelmoqda. M. taraqqiyoti turli bilim sohalarida köpgina muammolarni hal qilişga imkon bermoqda.
M. tarixi juda qadimga borib taqaladi. Arximednkpt daryodan suv çiqariş ğoyasi (q. Arximed vin-ti), Leonardo da Vinçi tuzgan nazariy loyiha (samolyotning nazariy jihatdan quşga qiyos qilinişi), Ahmad al-Farğoniynnt ilmiytexnik jihatdan mukammal suv sathini ölçaş inşooti, Beruniynnng gidrotexnikaga doyr nazariy ğoyalari M. fani kurtaklari hisoblanadi. Vaqt ötişi b-n M. borgan sari rivojlanib, hozirgi darajaga yetgan.
Rivojlangan mamlakatlar (AQŞ, Fransiya, Angliya, Germaniya, Yaponiya, Rossiya va b.)da M. taraqqiyotiga katta ahamiyat beriladi. Özbekistonda ham M. yetakçi fanlar jumlasiga kiradi. Bu yerda M.ga doyr i. t. işlari deyarli barça texnika oliy öquv yurtlari va un-tlarida, i. t. in-tlarida va, asosan, Özbekiston FA Mexanika va inşootlarning seysmik mustahkamligi in-ti, «Kibernetika» i. ç. birlaşmasida, Energetika va avtomatika in-tida olib borilmoqda.
Uzbekistonda M. taraqqiyoti X. A. Raxmatullin, M. T. Örozboyev, V. Q. Qobulov, H. H. Ösmonxöjayev, A. D. Gluşçenko, O. V. Lebedev va b. olimlar nomi b-n boğliq.
Körqmas Inoğomov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
МАШИНАШУНОСЛИК - машиналарни яратиш, улардан самарали фойдаланишга дойр назарий билимлар ва амалий тавсияномаларни ишлаб чиқиш б-н шуғулланадиган фан; машиналарнинг қайси тармоқларга оидлиги ва қандай вазифани бажаришидан катъий назар машинасозликнинг умумий масалалари ва муаммолари бўйича и. т. ишлари мажмуини қамраб олади. М. фан ва техника тарақкиёти асосини ташкил қиладиган фанлардан бири. Асосий бўлимлари: материалшунослик, машина ва механизмлар назарияси, машиналар динамикаси ва мустаҳкамлиги (машина қисмларининг динамикаси ва мустаҳкамлиги ва кўтариш хусусиятларини ўрганади, қ. Машина деталлари, Материаллар қаршилиги), ишқаланиш ва ейилиш назарияси (машина қисмларининг ўзаро таъсирлашуви ва шаклини ўзгартириши, фойдали иш коэффициентини ошириш ва хизмат муддатини узайтириш масалалари б-н шуғулланади), машинасозлик тех-нологияси, машиналарни автоматик бошқариш назарияси.
Автоматика, эромеханика, биомеханика, гидромеханика, газ динамикаси, термодинамика, иссиклик техникаси (теплотехника), космик механика, электротехника, физикавий кимё, техникавий диагностика ва б. соҳа ҳамда тармоқларнинг ривожланиши М. тараққиётига катта ҳисса қўшди.
Халқ хўжалигининг турли соҳалари ва тармоқларида М.нинг аҳамияти катта. М. турли соҳалар учун автоматик машиналар ва қурилмалар, вакуумда юқори реакция ва б. омиллар таъсирида ишлайдиган машиналар яратишда М.нинг назарий ва амалий тавсиялари қўл келмоқда. М. тараққиёти турли билим соҳаларида кўпгина муаммоларни ҳал қилишга имкон бермоқда.
М. тарихи жуда қадимга бориб тақалади. Архимеднкпт дарёдан сув чиқариш ғояси (қ. Архимед вин-ти), Леонардо да Винчи тузган назарий лойиҳа (самолётнинг назарий жиҳатдан қушга қиёс қилиниши), Аҳмад ал-Фарғонийннт илмийтехник жиҳатдан мукаммал сув сатҳини ўлчаш иншооти, Берунийнннг гидротехникага дойр назарий ғоялари М. фани куртаклари ҳисобланади. Вақт ўтиши б-н М. борган сари ривожланиб, ҳозирги даражага етган.
Ривожланган мамлакатлар (АҚШ, Франция, Англия, Германия, Япония, Россия ва б.)да М. тараққиётига катта аҳамият берилади. Ўзбекистонда ҳам М. етакчи фанлар жумласига киради. Бу ерда М.га дойр и. т. ишлари деярли барча техника олий ўқув юртлари ва ун-тларида, и. т. ин-тларида ва, асосан, Ўзбекистон ФА Механика ва иншоотларнинг сейсмик мустаҳкамлиги ин-ти, «Кибернетика» и. ч. бирлашмасида, Энергетика ва автоматика ин-тида олиб борилмоқда.
Узбекистонда М. тараққиёти X. А. Рахматуллин, М. Т. Ўрозбоев, В. Қ. Қобулов, Ҳ. Ҳ. Ўсмонхўжаев, А. Д. Глушченко, О. В. Лебедев ва б. олимлар номи б-н боғлиқ.
Кўрқмас Иноғомов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.