Maşrab
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 324–326-b. — ziyouz.com
Maşrab (taxallusi; asl ism-şarifi Boborahim Mulla Vali öğli) (1640, Namangan — 1711, Balx) — şoir va mutafakkir. M. nomi 18—19-a. larda tuzilgan tazkira va tasavvufiy yönalişdagi asarlarda (mas, Bade Samarqandişşng «Muzokir ul-ashob» va b.) zikr etiladi. Ammo ularda şoir hayoti va ijodiy faoliyati haqida keltirilgan ma'lumotlar nixryatda kam. M.ning qoldirgan adabiy merosi xususida ham aniq ma'lumot beruvçi manba yöq. Uning öz asarlarini töplab, devon yoki biror majmua tuzganligi ma'lum emas. Faqat «Devoni Maşrab», «Devonai Maşrab», «Eşoni Maşrab», «Hazrati şoh Maşrab» nomlari ostida xalq orasida qölyozma va toşbosma şaklida tarqalgan qissalardagina (ularning kim tomonidan va qaçon tuzilganligi noma'lum) şoirning hayot yöli va ijodiy faoliyati ma'lum tartib va izçillikda bayon etiladi, şu jarayonda asarlaridan namunalar ham keltiriladi. Qissalar keyinçalik özgartiriş va tuzatişlarga duç kelgan, turli töqimalar, yangi-yangi rivoyat, nakdlar, sarguzaşt va latifasimon lavhalar b-n töldirila borilgan. Natijada qissalarda tarixiy M. va uning ijtimoiy va ijodiy faoliyati xalqtasavvuridagi töqima M. hamda u haqidagi sarguzaşt — rivoyatlar b-n qorişib ketgan. Şunday bölsada, M. haqidagi qissalar şoir hayot yölini nisbatan töla va bosqiçma-bosqiç bayon etuvçi, şuningdek, yaratgan asarlarining köpgina qismini özida jamlovçi adabiytarixiy manba sifatida ilmiy ahamiyat kasb etadi.
M. otadan yoş yetim qoladi, oilaning moddiy qiyinçiliklari yanada ortadi. Onasi ip yigirib tirikçilik ötkazadi. M. din asoslari va falsafadan yaxşi xabardor bölgan Sufi Eşon Mulla Bozor Oxund (xöja Ubaydullo) qölida liniy ta'lim oladi, sufiy tariqatlar böyiça bilimini oşiradi, forsiy tilni örganadi.
Taxm. 1665 y.larda Mulla Bozor Oxund tavsiyasiga köra, öşa zamonda katta obröga ega bölgan yirik din arbobi qaşqarlik Hidoyatullo Ofoq Xoja eşon huzuriga boradi. Şoir adabiy merosidagi diniy mazmun va tasavvufiy yönaliş ruhidagi şe'rlarning köpçilik qismi Ofoq Xoja dar-gohida va uning tarğibotsaboqlari ta'sirida yaratilgan. Ofoq Xoja şaxsiy xislatfazilatlarini madh etuvçi, uni «piru rahbar» deb tan oluvçi baytmisralar mujassam bölgan ğazal va muxammaslar ham («Koşki», «Özum» radifli ğazallar, «Qolmadi» radifli muxammas) şu muridlik yillari mahsulidir.
M. taxm. 1672—73 y.larda OfoqXoja dargohini tark etadi. Qissalarda qayd etilişiça, bunga M.ning piri dargohidagi kanizaklarning biriga köngil qöygani, sevib-sevilgani sabab bölgan. Ammo M.ning oğir jismoniy jazolanib kuvilişi zaminida pir b-n murid örtasida jiddiy ğoyaviy ziddiyatlar bölgan deyilsa, haqiqatga muvofiq böladi.
M. piri dargohidan ketgaç, deyarli 40 yillik umrini doimiy safarda, turli ölkalarda darbadarlikda ötkazadi. Qönimsiz hayotga yuzlangan şoir, asosan, ijodiy iş b-n şuğullanadi. Oddiy xalqning qaşşoq hayoti, zulmu sitam ostidagi ohu nolasi şoir qalbini larzaga soladi («Dili tiği sitamdin pora bölğon xalqni kördum»...).
M. asarlarining aksariyati çuqur ijtimoiy yönalişga ega bölib, öşa davr hayoti, jamiyatdagi voqea-hodisalar b-n çambarças boğliq. Xususan, u ba'zi ruhoniylarning kirdikorlari va hiylagarliklarini foş etadi, tekinxör mulkdorlar va johil amaldorlarning zöravonlik faoliyatlarini tanqid qiladi. M. ning bu tur asarlari qöldan qölga, oğizdan oğizga ötib, tez tarqalgan. Xuddi şuning uçun ham M.ning biror qişloq yoki şaharga kelişi izsiz qolmagan, odil kamba-ğal xalq uni quvonç-xursandçilik va qiziqiş b-n qarşi olgan. Şoir qönimsiz hayotining sönggi manzili Balxda ham hokim tabaqa va mutaassib şayx-mullalar M.ni jisman yöqotiş payiga tuşadilar. Şu teskariçi guruhlarning rasmiy fatvosi va Mahmudbiy Qatağonning hukmi b-n dorga osiladi.
M. qoldirgan badiiy meros hajm va janrlar jihatidan hanuzgaça aniqlangan emas. Ammo bizga hozirça ma'lum asarlarining özi ham M.ning favqulodda noyob iste'dod egasi ekanligidan dalolat beradi. M. ijodi şe'riyatning yanada kengroq ijtimoiy mazmun va jangovar ruh kasb etişida, adabiyotdagi xalqçillik va dunyoviylikning çuqurlaşuvida, lirik turlarning takomillaşuvi hamda badiiy san'atning kamolotga erişuvida yangi bir yuqori bosqiçni taşkil etadi.
M.ning mohiyatan inson qadrişarafi va ma'naviy kamolotini uluğlaşga, ezgulik va gözallikni madh etişga bağişlangan şe'riy merosida ğazal, mustazod, murabba, muxammas, musaddas, musabba, masnaviy, ruboiy, ta'rix kabi janr turlarida bitilgan yetuk na-munalarni uçratamiz. Ammo M. avvalo mohir ğazalnavis hamda köplab şöx va jarangdor mustazodlar, öynoqi va jozibador murabba hamda xalq ğamu hasratiga hamdardlik hissi b-n yöğrilgan muxammaslar ijodkori sifatida keng dovruğ çiqargan. M.ning juda köp ğazallari xalq qöşiklaridek sodda va jarangdor, jöşqin va ta'sirçandir.
M. özbek adabiyoti tarixida eng köp mustazod yozgan ijodkorlardan biri. Şoir mustazodlari ham, xuddi ğazallari kabi, şöx va jarangdor, nafis va zavqbaxşdir.
Mumtoz şe'riyatda murabba turining uzil-kesil mustahkamlanişi va takomilida M. ijodining örni katta.
M.ning romantik kötarinkilik ruhi ufurib turgan asarlarini adabiyot tarixida murabba turida yaratilgan eng yetuk namunalar jumlasiga kiritiş mumkin. M.ning ğazal, mustazod va murabbalarida işq-muhabbat, vafosadoqat mavzui yetakçi örinda tursa, muxammas va musaddaslarida çukur ijtimoiylik ustunlik qiladi, taqdirning kemtikligi va hayotning nosozliklaridan, davr (çarx, falak) va adolatsiz muhitning şaxs boşiga tinimsiz keltirayotgan jabru jafosidan şikoyat, ta'qibtazyiqidan norozilik dardli miyeralarda, ammo qat'iy va keskin ifodalanadi. M. qoldirgan ijodiy merosda diniy va tasavvufiy ğoyalar ham, öşa zamonda keng tarqalgan qalandarlik tariqatining ayrim ohangta'kidlari ham sezilarli örin egallaydi. Şoir şe'rlarida Allohning mavjudligi, boru birligi, barça jonli va jonsiz mavjudotni yaratganligi uzil-kesil va qatiy tan olinadi, Xudoning kuç-qudrati, taqdirning özgarmasligi va Mahşar kuni haqidagi ta'limot töla-tökis qabul qilinadi.
M. fors tilida ham bir neça şe'riy turlarda yetuk namunalarni yaratgan. M. ijodi keyingi asrlar adabiyotiga sezilarli ta'sir körsatgan. Nodira, Huvaydo, Qoriy, Furqat, Hamza kabi şoirlar uning ğazallariga taxmis va naziralar boğlaşgan.
M. qoldirgan adabiy meros töla aniqlanib, örganilgan emas. Ba'zi tadqiqotçilar juda köp şe'riy hikoyat va ğazallarni özida jamlovçi «Mabdai nur» nomli yirik asarni şoirga nisbat beradilar.
M. hayoti va ijodi haqida bir neça badiiy asarlar (roman, qissa, dostonlar va sahna asarlari) yaratilgan, şoirning asarlaridan namunalar qator xorijiy tillarga tarjima qilingan. Mamlakatimizning turli şahar va viloyatlarida M. nomida istirohat boğlari va kinoteatrlar, maktab va kutubxonalar, köçalar va jamoa xöjaliklari bor.
As: Tanlangan asarlar. T., 1971; Devon, T., 1984; Mehribonim, qaydasan, T., 1990.
Ad.: Muhsin Zokiriy, Boborahim Maşrab, T., 1966; Abduğafurov A., Erk va ezgulik kuyçilari, T., 1979.
Abduraşid Abduğafurov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
МАШРАБ (тахаллуси; асл исм-шарифи Бобораҳим Мулла Вали ўғли) (1640, Наманган — 1711, Балх) — шоир ва мутафаккир. М. номи 18—19-а. ларда тузилган тазкира ва тасаввуфий йўналишдаги асарларда (мас, Баде Самарқандишшнг «Музокир ул-асҳоб» ва б.) зикр этилади. Аммо уларда шоир ҳаёти ва ижодий фаолияти ҳақида келтирилган маълумотлар нихрятда кам. М.нинг қолдирган адабий мероси хусусида ҳам аниқ маълумот берувчи манба йўқ. Унинг ўз асарларини тўплаб, девон ёки бирор мажмуа тузганлиги маълум эмас. Фақат «Девони Машраб», «Девонаи Машраб», «Эшони Машраб», «Ҳазрати шоҳ Машраб» номлари остида халқ орасида қўлёзма ва тошбосма шаклида тарқалган қиссалардагина (уларнинг ким томонидан ва қачон тузилганлиги номаълум) шоирнинг ҳаёт йўли ва ижодий фаолияти маълум тартиб ва изчилликда баён этилади, шу жараёнда асарларидан намуналар ҳам келтирилади. Қиссалар кейинчалик ўзгартириш ва тузатишларга дуч келган, турли тўқималар, янги-янги ривоят, накдлар, саргузашт ва латифасимон лавҳалар б-н тўлдирила борилган. Натижада қиссаларда тарихий М. ва унинг ижтимоий ва ижодий фаолияти халқтасаввуридаги тўқима М. ҳамда у ҳақидаги саргузашт — ривоятлар б-н қоришиб кетган. Шундай бўлсада, М. ҳақидаги қиссалар шоир ҳаёт йўлини нисбатан тўла ва босқичма-босқич баён этувчи, шунингдек, яратган асарларининг кўпгина қисмини ўзида жамловчи адабийтарихий манба сифатида илмий аҳамият касб этади.
М. отадан ёш етим қолади, оиланинг моддий қийинчиликлари янада ортади. Онаси ип йигириб тирикчилик ўтказади. М. дин асослари ва фалсафадан яхши хабардор бўлган Суфи Эшон Мулла Бозор Охунд (хўжа Убайдулло) қўлида линий таълим олади, суфий тариқатлар бўйича билимини оширади, форсий тилни ўрганади.
Тахм. 1665 й.ларда Мулла Бозор Охунд тавсиясига кўра, ўша замонда катта обрўга эга бўлган йирик дин арбоби қашқарлик Ҳидоятулло Офоқ Хожа эшон ҳузурига боради. Шоир адабий меросидаги диний мазмун ва тасаввуфий йўналиш руҳидаги шеърларнинг кўпчилик қисми Офоқ Хожа дар-гоҳида ва унинг тарғиботсабоқлари таъсирида яратилган. Офоқ Хожа шахсий хислатфазилатларини мадҳ этувчи, уни «пиру раҳбар» деб тан олувчи байтмисралар мужассам бўлган ғазал ва мухаммаслар ҳам («Кошки», «Ўзум» радифли ғазаллар, «Қолмади» радифли мухаммас) шу муридлик йиллари маҳсулидир.
М. тахм. 1672—73 й.ларда ОфоқХожа даргоҳини тарк этади. Қиссаларда қайд этилишича, бунга М.нинг пири даргоҳидаги канизакларнинг бирига кўнгил қўйгани, севиб-севилгани сабаб бўлган. Ammo М.нинг оғир жисмоний жазоланиб кувилиши заминида пир б-н мурид ўртасида жиддий ғоявий зиддиятлар бўлган дейилса, ҳақиқатга мувофиқ бўлади.
М. пири даргоҳидан кетгач, деярли 40 йиллик умрини доимий сафарда, турли ўлкаларда дарбадарликда ўтказади. Қўнимсиз ҳаётга юзланган шоир, асосан, ижодий иш б-н шуғулланади. Оддий халқнинг қашшоқ ҳаёти, зулму ситам остидаги оҳу ноласи шоир қалбини ларзага солади («Дили тиғи ситамдин пора бўлғон халқни кўрдум»...).
М. асарларининг аксарияти чуқур ижтимоий йўналишга эга бўлиб, ўша давр ҳаёти, жамиятдаги воқеа-ҳодисалар б-н чамбарчас боғлиқ. Хусусан, у баъзи руҳонийларнинг кирдикорлари ва ҳийлагарликларини фош этади, текинхўр мулкдорлар ва жоҳил амалдорларнинг зўравонлик фаолиятларини танқид қилади. М. нинг бу тур асарлари қўлдан қўлга, оғиздан оғизга ўтиб, тез тарқалган. Худди шунинг учун ҳам М.нинг бирор қишлоқ ёки шаҳарга келиши изсиз қолмаган, одил камба-ғал халқ уни қувонч-хурсандчилик ва қизиқиш б-н қарши олган. Шоир қўнимсиз ҳаётининг сўнгги манзили Балхда ҳам ҳоким табақа ва мутаассиб шайх-муллалар М.ни жисман йўқотиш пайига тушадилар. Шу тескаричи гуруҳларнинг расмий фатвоси ва Маҳмудбий Қатағоннинг ҳукми б-н дорга осилади.
М. қолдирган бадиий мерос ҳажм ва жанрлар жиҳатидан ҳанузгача аниқланган эмас. Аммо бизга ҳозирча маълум асарларининг ўзи ҳам М.нинг фавқулодда ноёб истеъдод эгаси эканлигидан далолат беради. М. ижоди шеъриятнинг янада кенгроқ ижтимоий мазмун ва жанговар руҳ касб этишида, адабиётдаги халқчиллик ва дунёвийликнинг чуқурлашувида, лирик турларнинг такомиллашуви ҳамда бадиий санъатнинг камолотга эришувида янги бир юқори босқични ташкил этади.
М.нинг моҳиятан инсон қадришарафи ва маънавий камолотини улуғлашга, эзгулик ва гўзалликни мадҳ этишга бағишланган шеърий меросида ғазал, мустазод, мурабба, мухаммас, мусаддас, мусабба, маснавий, рубоий, таърих каби жанр турларида битилган етук на-муналарни учратамиз. Аммо М. аввало моҳир ғазалнавис ҳамда кўплаб шўх ва жарангдор мустазодлар, ўйноқи ва жозибадор мурабба ҳамда халқ ғаму ҳасратига ҳамдардлик ҳисси б-н йўғрилган мухаммаслар ижодкори сифатида кенг довруғ чиқарган. М.нинг жуда кўп ғазаллари халқ қўшикларидек содда ва жарангдор, жўшқин ва таъсирчандир.
М. ўзбек адабиёти тарихида энг кўп мустазод ёзган ижодкорлардан бири. Шоир мустазодлари ҳам, худди ғазаллари каби, шўх ва жарангдор, нафис ва завқбахшдир.
Мумтоз шеъриятда мурабба турининг узил-кесил мустаҳкамланиши ва такомилида М. ижодининг ўрни катта.
М.нинг романтик кўтаринкилик руҳи уфуриб турган асарларини адабиёт тарихида мурабба турида яратилган энг етук намуналар жумласига киритиш мумкин. М.нинг ғазал, мустазод ва мураббаларида ишқ-муҳаббат, вафосадоқат мавзуи етакчи ўринда турса, мухаммас ва мусаддасларида чукур ижтимоийлик устунлик қилади, тақдирнинг кемтиклиги ва ҳаётнинг носозликларидан, давр (чарх, фалак) ва адолатсиз муҳитнинг шахс бошига тинимсиз келтираётган жабру жафосидан шикоят, таъқибтазйиқидан норозилик дардли миераларда, аммо қатъий ва кескин ифодаланади. М. қолдирган ижодий меросда диний ва тасаввуфий ғоялар ҳам, ўша замонда кенг тарқалган қаландарлик тариқатининг айрим оҳангтаъкидлари ҳам сезиларли ўрин эгаллайди. Шоир шеърларида Аллоҳнинг мавжудлиги, бору бирлиги, барча жонли ва жонсиз мавжудотни яратганлиги узил-кесил ва қатьий тан олинади, Худонинг куч-қудрати, тақдирнинг ўзгармаслиги ва Маҳшар куни ҳақидаги таълимот тўла-тўкис қабул қилинади.
М. форс тилида ҳам бир неча шеърий турларда етук намуналарни яратган. М. ижоди кейинги асрлар адабиётига сезиларли таъсир кўрсатган. Нодира, Ҳувайдо, Қорий, Фурқат, Ҳамза каби шоирлар унинг ғазалларига тахмис ва назиралар боғлашган.
М. қолдирган адабий мерос тўла аниқланиб, ўрганилган эмас. Баъзи тадқиқотчилар жуда кўп шеърий ҳикоят ва ғазалларни ўзида жамловчи «Мабдаи нур» номли йирик асарни шоирга нисбат берадилар.
М. ҳаёти ва ижоди ҳақида бир неча бадиий асарлар (роман, қисса, достонлар ва саҳна асарлари) яратилган, шоирнинг асарларидан намуналар қатор хорижий тилларга таржима қилинган. Мамлакатимизнинг турли шаҳар ва вилоятларида М. номида истироҳат боғлари ва кинотеатрлар, мактаб ва кутубхоналар, кўчалар ва жамоа хўжаликлари бор.
Ас: Танланган асарлар. Т., 1971; Девон, Т., 1984; Меҳрибоним, қайдасан, Т., 1990.
Ад.: Муҳсин Зокирий, Бобораҳим Машраб, Т., 1966; Абдуғафуров А., Эрк ва эзгулик куйчилари, Т., 1979.
Абдурашид Абдуғафуров.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.