Masjid
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 265–266-b. — ziyouz.com
Masjid MASJID, maçit (arab. — sajda qilinadigan joy) — musulmonlar jamoa bölib, namoz öqiydigan joy, ibodatxona. M.lar, asosan, kundalik beş vaqt namoz öqiş uçun möljallangan. Juma va hayit namozlari esa jome masjidlarida öqiladi. Birinçi M.ni Madinada Muhammad (sav) qurdirgan. M.lar dastlab şaharlarda, keyinçalik qişloq va mahallalarda barpo etilgan. M.larning törida, Makkaga qaragan (qibla) tomonida mehrob, hovlisida hovuz, bir yoki bir neça minora böladi. Ayrim yirik M.lar mehrobining öng tomonida va'zxonlik uçun möljallangan minbar, ba'zilarida esa Qur'on öqiladigan maxsus joylar ham böladi. Ba'zi M.lar huzurida maktablar ham bölib, ularda öğil bolalarga Qur'on öqiş örgatiladi. M.larda juma va hayit namozi kunlari imom-xatiblar xutba öqib, turli diniy masalalar böyiça va'zxonlik qiladi. Özbekistonda 2000 ga yaqin M. bor (2003). M.larda «Vijdon erkinligi va diniy taşkilotlar töğrisida»gi qonunga amal qilingan holda faoliyat yuritiladi.
M.lar 7—8-a.lardan turli musulmon mamlakatlarning mahalliy me'morlik an'analarida yetakçi örinni egallab, öziga xos uslubda qurila boşlagan. Asosan murabba yoki töğri törtburçak tarhli, markaziy qismida xonaqohi bölgan, hovli atrofi ravoqli ayvonlardan iborat. 8 qirrali, gumbaz tomli va köp ustunli, galereyapi M.lar toş, yoğoç, ğişt, rangli koşin b-n haşamdor bezatilgan (q. Almasjid al-Aqso, Almasjid al-Xarom, Katta masjid, Ibn Tu lun masjidi va b.).
Örta Osiyo'da dastlabki M.lar Buxoro Hisori içida 713 y.da Qutayba ibn Muslim tomonidan mahalliy otaşgoh butxona örnida qurilgan. Rivoyatlarga köra, Samarqanddagi birinçi M. Hazrati Xizr masjidi örnida bölgan. 10— 11-a. lar M. me'morligida ganç öymakorligi, ğiştni bezakli qilib teriş san'ati rivoj topgan (Termizdagi Çorustun masjidi, Deggaron masjidi, Turkmanistondagi Şerkabir masjidi va b.). 14—15-a. larda M. turlari va tuzilişi özgarib, u şaharning eng közga köringan yirik me'moriy jamoat binolari qatoridan örin olgan. Şahar markazlarida jome masjid, juma masjid va guzar, mahalla M.lari keng tarqalgan. Movarounnahr me'morlik maktabida yaratilgan xalq ustalarining öziga xos merosi Eron, Xuroson, Ozarbayjon, Hindiston, Hirot me'morligi b-n özaro uyğunlaşib ketgan. Bu maktab me'morligida erişilgan barça imkoniyat va yutuqlar Gavharşod begim me'moriy maj-muasi, Bibixonim jome masjidi, Kök gumbaz masjidi, Darband (Ozarbay-jon)dagi juma masjid (1368), Tabriz (Eron)dagi Kök masjid (1405) qurilişida öz aksini topgan.
16—17-a.larda M. qurilişida gumbazlar tuzilişi ança murakkablaşdi. Peştoq, ravoq va minoralarning turli şakllari yaratiddi. Bezagida muqarnas naqşlar, koşinkori bezaklar qöllaniddi: Ozarbayjonning Ardabil ş.dagi şayx Sefi majmuasi (15—17- a.lar), Ganjadagi juma masjid (1606), Eronning Isfahon ş.dagi Lutfullo masjidi (1603—1618), Şoh masjid (1612—1630), Maşhaddagi Musallo masjidi (17-a. oxiri), Dehli jome masjidi, Turkiyaning Istanbul ş.dagi Boyazid masjidi (1505), Şahzoda masjidi (1548), Sulaymon masjidi (1550—57), Salim masjidi (1569—75), Ahmad masjidi (1609—17) va b. Özbekistonning Buxoro, Samarqand, Şahrisabz ş.laridagi Baland masjid, Xöja Zayniddin majmuasi, Bahouddin majmuasi. Şahar taşqarisida namozgohlar (Buxoro namozgohi, Qarşi namozgohi), ziyoratçilar uçun xonaqohlar (Qosim şayx xonaqohi, Fayziobod xonaqohi, Nodir Devonbegi xonaqohi va b.) qurildi.
18—19-a.larda Turkiyadagi M. binolarining taşqi va içki bezaklarida Yevropa me'morligi ta'siri sezila boşladi. Istanbuldagi Nurusmon masjidi (1755) va b. Buxoro, Xiva va Qöqon xonliklarida mahalliy me'morlik maktablari şakllandi. Xalq ustalarining avloddan-avlodga ötib kelayotgan naqqoşlik, öymakorlik va gançkorlik san'ati M. ayvonlari, us-tunlari va devorlari bezagida yaqqol namoyon böldi (Dösti Xudo masjidi, Qöqon jome masjidi, Sirli Masjid, Xöja ilğor masjidi, Lutfullo Mavlono masjidi va b).
Mustakillikdan keyin an'anaviy va zamonaviy me'morlik usullarini uyğunlaştirgan holda M.lar qurilmoqda (mas, Buxoriy yodgorlik majmui, Toşkentdagi Nosirxon jome masjidi, Ğazalkentdagi Olimjon jome masjidi va b.).
Q.: Katta masjid
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
МАСЖИД, мачит (араб. — сажда қилинадиган жой) — мусулмонлар жамоа бўлиб, намоз ўқийдиган жой, ибодатхона. М.лар, асосан, кундалик беш вақт намоз ўқиш учун мўлжалланган. Жума ва ҳайит намозлари эса жоме масжидларида ўқилади. Биринчи М.ни Мадинада Муҳаммад (сав) қурдирган. М.лар дастлаб шаҳарларда, кейинчалик қишлоқ ва маҳаллаларда барпо этилган. М.ларнинг тўрида, Маккага қараган (қибла) томонида меҳроб, ҳовлисида ҳовуз, бир ёки бир неча минора бўлади. Айрим йирик М.лар меҳробининг ўнг томонида ваъзхонлик учун мўлжалланган минбар, баъзиларида эса Қуръон ўқиладиган махсус жойлар ҳам бўлади. Баъзи М.лар ҳузурида мактаблар ҳам бўлиб, уларда ўғил болаларга Қуръон ўқиш ўргатилади. М.ларда жума ва ҳайит намози кунлари имом-хатиблар хутба ўқиб, турли диний масалалар бўйича ваъзхонлик қилади. Ўзбекистонда 2000 га яқин М. бор (2003). М.ларда «Виждон эркинлиги ва диний ташкилотлар тўғрисида»ги қонунга амал қилинган ҳолда фаолият юритилади.
М.лар 7—8-а.лардан турли мусулмон мамлакатларнинг маҳаллий меъморлик анъаналарида етакчи ўринни эгаллаб, ўзига хос услубда қурила бошлаган. Асосан мурабба ёки тўғри тўртбурчак тарҳли, марказий қисмида хонақоҳи бўлган, ҳовли атрофи равоқли айвонлардан иборат. 8 қиррали, гумбаз томли ва кўп устунли, галереяпи М.лар тош, ёғоч, ғишт, рангли кошин б-н ҳашамдор безатилган (қ. Алмасжид ал-Ақсо, Алмасжид ал-Харом, Катта масжид, Ибн Ту лун масжиди ва б.).
Ўрта Осиё’да дастлабки М.лар Бухоро Ҳисори ичида 713 й.да Қутайба ибн Муслим томонидан маҳаллий оташгоҳ бутхона ўрнида қурилган. Ривоятларга кўра, Самарқанддаги биринчи М. Ҳазрати Хизр масжиди ўрнида бўлган. 10— 11-а. лар М. меъморлигида ганч ўймакорлиги, ғиштни безакли қилиб териш санъати ривож топган (Термиздаги Чорустун масжиди, Деггарон масжиди, Туркманистондаги Шеркабир масжиди ва б.). 14—15-а. ларда М. турлари ва тузилиши ўзгариб, у шаҳарнинг энг кўзга кўринган йирик меъморий жамоат бинолари қаторидан ўрин олган. Шаҳар марказларида жоме масжид, жума масжид ва гузар, маҳалла М.лари кенг тарқалган. Мовароуннаҳр меъморлик мактабида яратилган халқ усталарининг ўзига хос мероси Эрон, Хуросон, Озарбайжон, Ҳиндистон, Ҳирот меъморлиги б-н ўзаро уйғунлашиб кетган. Бу мактаб меъморлигида эришилган барча имконият ва ютуқлар Гавҳаршод бегим меъморий маж-муаси, Бибихоним жоме масжиди, Кўк гумбаз масжиди, Дарбанд (Озарбай-жон)даги жума масжид (1368), Табриз (Эрон)даги Кўк масжид (1405) қурилишида ўз аксини топган.
16—17-а.ларда М. қурилишида гумбазлар тузилиши анча мураккаблашди. Пештоқ, равоқ ва минораларнинг турли шакллари яратидди. Безагида муқарнас нақшлар, кошинкори безаклар қўлланидди: Озарбайжоннинг Ардабил ш.даги шайх Сефи мажмуаси (15—17- а.лар), Ганжадаги жума масжид (1606), Эроннинг Исфаҳон ш.даги Лутфулло масжиди (1603—1618), Шоҳ масжид (1612—1630), Машҳаддаги Мусалло масжиди (17-а. охири), Деҳли жоме масжиди, Туркиянинг Истанбул ш.даги Боязид масжиди (1505), Шаҳзода масжиди (1548), Сулаймон масжиди (1550—57), Салим масжиди (1569—75), Аҳмад масжиди (1609—17) ва б. Ўзбекистоннинг Бухоро, Самарқанд, Шаҳрисабз ш.ларидаги Баланд масжид, Хўжа Зайниддин мажмуаси, Баҳоуддин мажмуаси. Шаҳар ташқарисида намозгоҳлар (Бухоро намозгоҳи, Қарши намозгоҳи), зиёратчилар учун хонақоҳлар (Қосим шайх хонақоҳи, Файзиобод хонақоҳи, Нодир Девонбеги хонақоҳи ва б.) қурилди.
18—19-а.ларда Туркиядаги М. биноларининг ташқи ва ички безакларида Европа меъморлиги таъсири сезила бошлади. Истанбулдаги Нурусмон масжиди (1755) ва б. Бухоро, Хива ва Қўқон хонликларида маҳаллий меъморлик мактаблари шаклланди. Халқ усталарининг авлоддан-авлодга ўтиб келаётган наққошлик, ўймакорлик ва ганчкорлик санъати М. айвонлари, ус-тунлари ва деворлари безагида яққол намоён бўлди (Дўсти Худо масжиди, Қўқон жоме масжиди, Сирли Масжид, Хўжа илғор масжиди, Лутфулло Мавлоно масжиди ва б).
Мустакилликдан кейин анъанавий ва замонавий меъморлик усулларини уйғунлаштирган ҳолда М.лар қурилмоқда (мас, Бухорий ёдгорлик мажмуи, Тошкентдаги Носирхон жоме масжиди, Ғазалкентдаги Олимжон жоме масжиди ва б.).
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.