Mass-spektrometrlar

Mass-spektrometrlar - moddaning ionlaşgan zarralari (molekula, atomlari)ni massalari böyiça aniqlaydigan (ajratadigan) asboblar. Işi magnit va elektr maydonlarining böşliq (vakuum) dagi ionlar dastasiga körsatadigan ta'siriga asoslangan. Statik va dinamik M.-s.lar böladi. Statik M.-s.ning işi özgarmas magnit va elektr maydonlardagi ionlarning t-rayektoriyasi nisbati t/ye ga boğliq, bunda t—ion massasi, ye— elektr zaryad. Dinamik M.-s.ning işi esa, asosan, ionlarning manbadan kollektorgaça bölgan masofani ötiş vaqtiga yoki özgaruvçan elektr va magnit maydonlardagi tebraniş davriga asoslanadi. Qayd qiliş uslubiga köra, M.-s. ionlar dastasini fotografik qayd qiluvçi va ion tokini elektr asboblar b-n qayd qiluvçi xillarga bölinadi.

M.-s.ning asosiy qismlari: ion manbalari (tekşirilayotgan modda ionlaşib, ma'lum yönalişda ion dasta hosil qilinadi); analizator (asosan, ion manbaidan çiqayotgan ion dastasini ionlarning massasi, zaryadiga qarab bir neça ion dastaga ajratadi); qabul qiliş qurilma-s i (bir yoki bir neça maxsus elektrodlar — ion kollektor). Ion kollektorlari ion toki kuçaytirgiçlari va hisoblaş asboblariga ulanadi. M.-s. da, şuningdek, tekşirilayotgan gazsimon moddani ion manbaiga ötkazuvçi qurilma, vakuum manometrlar sistemasi, ion tutqiçlar, ion manbai va 10~7 — 10~5 mm sim. ust. bosimini vujudga keltiruvçi vakuum nasoslar böladi. M.-s. ning ion manbai, analizator va ion toki kuçaytirgiçlari turğun tok manbaiga ulanadi. Atom yadrosi spektroskopiyasida maxsus spektrometrlar — alfa- va beta-spektrometrlari mavjud. M.-s. fizika va texnikada, biologiya va tibbiyot, sanoat va b. sohalarda işlatiladi.