Massa

Massa (lot. massa — katta toş; bölak) (fizikada) — jismning inertlik va gravitatsion xususiyatlarini ifodalovçi fizik kattalik. M. tuşunçasini fanga birinçi bölib I. Nyuton 1687 y.da «Natural falsafaning matematik asoslari» nomli asarida olib kirgan. Har qanday jism unga boşqa jismlar ta'sir etmagunça tinç yoki töğri çiziqli tekis harakatini saqlaydi. Jismlarning bu xususiyati inertlilik deb ataladi. Jism inertliligining ölçovi — inersion M. Berk sistemani taşkil etuvçi ikki jism faqat özaro ta'sirlaşadi. At vakt mobaynida birinçi jism tezligi Di, va ikkinçi jism tezligi Di, ga özgargan bulsin. Nyuton qonunlariga asosan mt&v=—t2Di, böladi, bunda t, va t2 — koeffitsiyentlar. At özgarsa, unga mos ravişda Di, va Di2 lar ham özgaradi, lekin /i, va t2 özgarmas kattalik bölib qolaveradi, /i, va t2 lar faqat birinçi va ikkinçi jismlarning öziga boğliq bölganligi uçun ular inersion M.lar deb ataladi. Ammo jism faqat inersion xususiyatlarga ega bölibgina qolmay, atrofidagi fazoda gravitatsiya maydonini vujudga keltiradi. Bu maydon öz xususiyatlari böyiça zaryadlangan jism hosil qilgan elektrostatik maydonga öxşaydi. Gravitatsiya maydonini vujudga keltiruvçi zaryad gravitatsion zaryad yoki gravitatsion M. deb ataladi. Nyutonning butun olam tortişiş qonunita asosan, Yerning gravitatsiya maydoniga, mas, Yer sirti yaqinida joylaşgan jismga Yerning tortişiş kuçi ta'sir etadi.

Tinç holatdagi M.si nolga teng bölgan zarralar ham bor. Mas., (foton lar), ammo bunday zarralar tinç holatda mavjud bölmaydi, paydo bölgan ondayoq s tezlik b-n harakatlana boşlaydi.