Massagetlar
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 268–269-b. — ziyouz.com
Massagetlar (yun. Massagetai) — Kaspiy dengizining şarqiy sohili, Orol dengizi atroflari, Amudaryo va Sirdaryoning quyi oqimida mil. av. 8— 4-a.larda yaşagan köçmançi va b. qabilalar guruhining yunon adabiyetlarida uçraydigan umumlaşma nomi. M. töğrisida fanda turli xil qaraşlar mavjud. Ayrim olimlar fikriça, «M.» nomi «masyo» — «baliq» sözidan kelib çiqqan bölib, «baliqxörlar» ma'nosini anglatgan. Boşqa bir fikrga köra, «M.» atamasi «maye», «saka» va «ta» sözlaridan tarkib topib, «saklarning katta uyuşmasi»ni bildirgan. Uçinçi bir taxminga köra, «M.» sözi «mazagetlar» — «uluğ getlar» degani bölib, M.ning özi esa qad. xitoy manbalaridagi «da(katta) yuyeçjilar» b-n aynan bir xalqdir. Bu fikrga S. P. Tolstoye ham qöşilgan, u Sirdaryoning quyi oqimi böyidagi arxeologik yodgorliklarni M.ga mansub deb hisoblagan. S. P. Tolstovning fikriça, M. konfederatsiyasi tarkibiga xorasmiylar, apasiaklar, sakaravaklar, sak-amyurgiylar, derbiklar, toxarlar (dahlar), osiylar (yatiylar, asianlar, usunlar, yaksartlar), otasiylar (augasiylar, augallar) kirgan. Gerodotning yozişiga köra, M. — köçmançilar. Ular piyoda va otda jang qiladilar, otlarining kökraklariga sovut kiydirganlar. Köproq kamon, nayza va sagariy (oy-bolta) kabi jang qurollari işlatganlar. M.ning barça jihoz va qurol-aslahalari mis va oltindan yasalgan. Rözğor buyumlarini esa böyoq b-n böyaganlar. M. malikasi Tömaris b-n bölgan jangda Axomaniylar davlatinij asosçisi Kir halok bölgan. Strabonitg ma'lumotiga köra, M. Quyoşga topinganlar va unga atab otlarni qurbonlik qilganlar. Strabon köçmançilar b-n bir qatorda Orol böyidagi botq-okliklar va orolçalarda yaşab, terimçilik va baliq ovlaş b-n maşğul bölgan qavmlarni, şuningdek, xorazmiylar va otasiylarni M.ga mansub deb bilgan.
M. konfederatsiyasi qad. Xorazm davlatining asosiy harbiy kuçini taşkil qilgan. Bu, ayniqsa, Örta Osiyoga Iskandar Makduniy bostirib kelgan davrda yaqqol namoyon bölgan.
Ad.: Tolstoye S. P., Po sledam drevnexorezmiyskoy sivilizatsii, M. — L., 1948.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
МАССАГЕТЛАР (юн. Massagetai) — Каспий денгизининг шарқий соҳили, Орол денгизи атрофлари, Амударё ва Сирдарёнинг қуйи оқимида мил. ав. 8— 4-а.ларда яшаган кўчманчи ва б. қабилалар гуруҳининг юнон адабиетларида учрайдиган умумлашма номи. М. тўғрисида фанда турли хил қарашлар мавжуд. Айрим олимлар фикрича, «М.» номи «masyo» — «балиқ» сўзидан келиб чиққан бўлиб, «балиқхўрлар» маъносини англатган. Бошқа бир фикрга кўра, «М.» атамаси «мае», «сака» ва «та» сўзларидан таркиб топиб, «сакларнинг катта уюшмаси»ни билдирган. Учинчи бир тахминга кўра, «М.» сўзи «мазагетлар» — «улуғ гетлар» дегани бўлиб, М.нинг ўзи эса қад. хитой манбаларидаги «да(катта) юечжилар» б-н айнан бир халқдир. Бу фикрга С. П. Толстое ҳам қўшилган, у Сирдарёнинг қуйи оқими бўйидаги археологик ёдгорликларни М.га мансуб деб ҳисоблаган. С. П. Толстовнинг фикрича, М. конфедерацияси таркибига хорасмийлар, апасиаклар, сакараваклар, сак-амюргийлар, дербиклар, тохарлар (даҳлар), осийлар (ятийлар, асианлар, усунлар, яксартлар), отасийлар (аугасийлар, аугаллар) кирган. Геродотнинг ёзишига кўра, М. — кўчманчилар. Улар пиёда ва отда жанг қиладилар, отларининг кўкракларига совут кийдирганлар. Кўпроқ камон, найза ва сагарий (ой-болта) каби жанг қуроллари ишлатганлар. М.нинг барча жиҳоз ва қурол-аслаҳалари мис ва олтиндан ясалган. Рўзғор буюмларини эса бўёқ б-н бўяганлар. М. маликаси Тўмарис б-н бўлган жангда Ахоманийлар давлатиниж асосчиси Кир ҳалок бўлган. Страбонитг маълумотига кўра, М. Қуёшга топинганлар ва унга атаб отларни қурбонлик қилганлар. Страбон кўчманчилар б-н бир қаторда Орол бўйидаги ботқ-окликлар ва оролчаларда яшаб, теримчилик ва балиқ овлаш б-н машғул бўлган қавмларни, шунингдек, хоразмийлар ва отасийларни М.га мансуб деб билган.
М. конфедерацияси қад. Хоразм давлатининг асосий ҳарбий кучини ташкил қилган. Бу, айниқса, Ўрта Осиёга Искандар Макдуний бостириб келган даврда яққол намоён бўлган.
Ад.: Толстое С. П., По следам древнехорезмийской цивилизации, М. — Л., 1948.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.