Masştablilik

Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 276-b. — ziyouz.com

Masştablilik MASŞTABLILIK, masştabli quriliş — me'moriy şaklni (in-şoot, majmuani) insonga bölgan nisbatining badiiy ifodasi. Nisbat, mutanosiblik, uluğvorlik kabi sifatlar orqali namoyon böladi. M. inşootning inson jussasi ölçamlaridan kelib çiqqan me'moriy şakllarga (zina, eşik, kursi va b.) bölgan nisbatlaridir. Mas, turar joyning odam böyiga nisbati, mutanosibligi, haddan taşqari baland bölmasligi, uyning şinamliligi va fayzliligini ta'minlaydi. Ismoil Somoniy makbarasida eşiklarning kiraveriş ravoqlari, bino tepasidagi mayda ravoqçalar qatori, taşqi burçaklardagi ustungöşalarga bölgan nisbatlari M. asosida qurilganligini namoyon etgan.

Ad.: Vseobşaya istoriya arxitekturi, t. 2, M„ 1973, str. 251-260.

MAS'UD ibn USMON KÖHISTONIY (16-a.) — tarixçi olim. Dastlab şayboniylarlyaya Abulxayrxonning öğli Suyunçxöjaxonning, uning vafotidan (1531) keyin Samarqand hukmdori Ab-dullatifxoşplnt (1540— 51) boş munşiysk bölgan. M.i.U.K. fors tilida «Tarixi Abulxayrxoniy» («Abulxayrxon tarixi») nomli asar yozgan. Unda Abulxayrxon hukmronligi davrida şayboniy va manğit uluslarining ijtimoiysiyosiy ahvoli; Özbek ulusining taşkil topişi va uning qöşni hududlarga uyuştirgan harbiy yurişlari bayon etilgan. Bu asar Daşti Qipçoqdagi köçmançi turkiy qabilalarning ijtimoiysiyosiy hayotini örganişda muhim manbadir. Asarda Özbek ulusining temuriylar b-n bölgan munosabatlari (15-a. örtalari), ularning te-muriy sultonlar (Abu Sayd, Muhammad Jöqi, Sulton Husayn va b.) örtalaridagi özaro uruşlarda qurolli aralaşuvi va 16-a.ning boşida Movarounnahr va Xurosonni şayboniylar tomonidan bosib olinişi haqida ma'lumotlar bor. Asarda 30 ga yaqin turkiy qabila nomlari keltirilgan hamda şayboniylarning qöşin tuzilişi, jumladan, çap (juvanğar) va öng (6aranğar) qanotlari haqida ma'lumotlar keltirilgan. Asar nusxalari Özbekiston FA Şarqşunoslik in-tida, Sankt-Peterburg va London kutubxonalarida mavjud.

Ld.: Axmedov B.A., Istoriko-geografiçeskaya literatura Sredney Azii XVI — XVIII vv. Pismenniye pamyatniki, T., 1985.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

МАСШТАБЛИЛИК, масштабли қурилиш — меъморий шаклни (ин-шоот, мажмуани) инсонга бўлган нисбатининг бадиий ифодаси. Нисбат, мутаносиблик, улуғворлик каби сифатлар орқали намоён бўлади. М. иншоотнинг инсон жуссаси ўлчамларидан келиб чиққан меъморий шаклларга (зина, эшик, курси ва б.) бўлган нисбатларидир. Мас, турар жойнинг одам бўйига нисбати, мутаносиблиги, ҳаддан ташқари баланд бўлмаслиги, уйнинг шинамлилиги ва файзлилигини таъминлайди. Исмоил Сомоний макбарасида эшикларнинг киравериш равоқлари, бино тепасидаги майда равоқчалар қатори, ташқи бурчаклардаги устунгўшаларга бўлган нисбатлари М. асосида қурилганлигини намоён этган.

Ад.: Всеобщая история архитектуры, т. 2, М„ 1973, стр. 251-260.

МАСЪУД ибн УСМОН КЎҲИСТОНИЙ (16-а.) — тарихчи олим. Дастлаб шайбонийларляя Абулхайрхоннинг ўғли Суюнчхўжахоннинг, унинг вафотидан (1531) кейин Самарқанд ҳукмдори Аб-дуллатифхошплнт (1540— 51) бош муншийск бўлган. М.и.У.К. форс тилида «Тарихи Абулхайрхоний» («Абулхайрхон тарихи») номли асар ёзган. Унда Абулхайрхон ҳукмронлиги даврида шайбоний ва манғит улусларининг ижтимоийсиёсий аҳволи; Ўзбек улусининг ташкил топиши ва унинг қўшни ҳудудларга уюштирган ҳарбий юришлари баён этилган. Бу асар Дашти Қипчоқдаги кўчманчи туркий қабилаларнинг ижтимоийсиёсий ҳаётини ўрганишда муҳим манбадир. Асарда Ўзбек улусининг темурийлар б-н бўлган муносабатлари (15-а. ўрталари), уларнинг те-мурий султонлар (Абу Сайд, Муҳаммад Жўқи, Султон Ҳусайн ва б.) ўрталаридаги ўзаро урушларда қуролли аралашуви ва 16-а.нинг бошида Мовароуннаҳр ва Хуросонни шайбонийлар томонидан босиб олиниши ҳақида маълумотлар бор. Асарда 30 га яқин туркий қабила номлари келтирилган ҳамда шайбонийларнинг қўшин тузилиши, жумладан, чап (жуванғар) ва ўнг (6аранғар) қанотлари ҳақида маълумотлар келтирилган. Асар нусхалари Ўзбекистон ФА Шарқшунослик ин-тида, Санкт-Петербург ва Лондон кутубхоналарида мавжуд.

Лд.: Ахмедов Б.А., Историко-географическая литература Средней Азии XVI — XVIII вв. Письменные памятники, Т., 1985.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.