Masxarabozlik

Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 274–276-b. — ziyouz.com

Masxarabozlik — özbek an'anaviy teatri. 18—20-a.larda Xorazm va Buxoro an'anaviy teatrlari M.deb, Farğona vodiysida «qiziqçilik» (aktyori — «qiziq», «qiziqçi») deb atalgan. M. oğzaki dramaturgiya asosida fa-oliyat körsatgan. M. repertuari asosini insonni qurşab turgan tabiat va jamiyat hayotidan olingan voqealar va timsollarni oldindan muayyan kulgili şakllarda öylab qöyilgan, zarur paytlarda badihagöylik b-n ijro qilinadigan taklidlar, tanqidiy ko-mediyalar, kulgili hikoyalar, latifalar taşkil etgan. Ular orasida «tanqid» deb ataluvçi 3—4, ba'zan undan ortiq masxaraboz maxsus liboslarda, yuzlarini böyab yoki niqob kiyib ijro etadigan komediyalar alohida ajralib turgan. Komediyalar dramaturgiya va te-atrga xos ma'lum fabula, tugun, voqealar rivoji, avj nuqta va yeçimga ega bölib, ijro paytida barqaror savoljavoblar va holatlarni qaytariş b-n birga şaroitga qarab yangi holatlar, kulgili vaziyatlar, savoljavoblar töqilgan. Hayotdagi illatlar, kişilar xulq-atvoridagi nuqsonlarni hajv qiluvçi satirik tiplar maydonga kelgan. Sudxör, berahm boy; rais, qozi, töra, doruğa, mirobboşi, bozor oqsoqoli kabi amaldorlar; domla, şayxulislom, mudarris kabi ulamolar; firibgar, azayimxon, folbin, öğrilar; öz kasbini yaxşi bilmaydigan qassob, sartaroş, polvon, dorbozlar; maqtan-çoq, laqma, dangasalar şular jumlasidan. Masxaraboz tomoşa davomida tomoşabinning kayfiyatiga qarab qahramonlar xarakterniy, asar mazmunini özgartirişi, söz va yangi tafsilotlar qöşişi yoki qisqartirişi mumkin. Obraz yaratişda, voqea va muhitni tasvirlaşda söz, musiqa, aşula, pantomima kabi ifoda vositalari özaro uyğunlaşib ketadi. Aktyorlar biror söz işlatmay ma'noli imo-işora va tana harakatlari orqali qahramonlarning taşqi qiyofasi, xarakteri va içki keçinmalarini haqqoniy tasvirlay olgan. Aktyorlardagi harakat, mimika, kiyim va grimlarning börttirib, yirik planda berilişi şartlilikka, mubolağa, hajv usullaridan keng foydalanişga olib kelgan.

Buxoro va Xorazm M. teatrlari umumiy jihatlari b-n birga farq qilib turuvçi xususiyatlarga ham ega. Buxoro an'anaviy teatri şahar va qişloq mas-xarabozligidan iborat bölib, qişloqda köpinça kiçik hajm va maişiy mav-zudagi tomoşalar, muqallidlar körsatilgan, şaharda esa aksar katta hajmdagi komediyalar namoyiş etilgan, harakatlar, mimika, savoljavoblar börttirilgan. Buxoro masxarabozlari şaroitga qarab öz tomoşalarini özbek va tojik tilida olib borganlar. Xorazm masxarabozlarining qariyb barça tomoşalarida dialog b-n bir qatorda kuy, qöşiq, raqs, muallaq, pantomima juda katta örin egallagan. Buxoro M. teatrida tomoşalar, odatda, hajviy yoki salbiy qahramonning kaltaklanişi b-n tugasa, Xorazmda öyin b-n yakunlanadi. Xorazmda eçki yoki qöy terisidan yasalgan, yuzini batamom qoşgovçi yoki faqat közlarni yaşirib turuvçi niqoblar, tanaga kiyiluvçi tulumlar, maxsus boş kiyimlari keng işlatilib kelinadi. Bundan taşqari, Xorazmning atoqli masxarabozlari lozim paytlarda qozoq, qoraqalpoq, turkman, hatto ozarbayjon tillarida tomoşa körsatişgan. Tarixda Otaş, Novzalim bobo (Xorazm), Zarif miskar, Töla masxara (Buxoro) degan köplab masxarabozlar ötgan.

M.an'analari, vositalari ma'lum darajada yangi şakldagi özbek teatrida öxtaştirildi. 20-a.ning 80—90-y. larida M.ruhida işlangan spektakllar malakali teatrning yönalişlaridan birini taşkil etgan. Mas, Özbek milliy akademik drama teatrining «Kelinlar qözğoloni» (S.Ahmad), «Çimildiq» (E.Xuşvaqtov), A.Hidoyatov nomidagi drama teatrining «Maysaraning işi» (Hamza), Yusufjon qiziq Şakarjonov nomidagi Farğona viloyat teatrining «Toşkentga sayohat» (Hamza), «Kampir topaymi, dadajon?» (X.Xursandov), Y.Oxunboboyev nomidagi Yoş tomoşabinlar teatrining «Boz masxaraboz» (O.Salimov ssenariysi), Ogahiy nomidagi Xorazm viloyat teatrining «Olma pişganda keling» (E.Samandar), «Jobbi jöjak hiylasi» (K.Avaz) va b.

Ad.: Rahmonov M., Özbek teatri tarixi, T., 1968; Qodirov M., Masxaraboz va qiziqçilik san'ati, T., 1971; Qodirov M., Özbek teatri an'analari, T., 1976; Qiliçev T., Xorazm xalqteatri, T., 1988. Muhsin Qodirov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

МАСХАРАБОЗЛИК — ўзбек анъанавий театри. 18—20-а.ларда Хоразм ва Бухоро анъанавий театрлари М.деб, Фарғона водийсида «қизиқчилик» (актёри — «қизиқ», «қизиқчи») деб аталган. М. оғзаки драматургия асосида фа-олият кўрсатган. М. репертуари асосини инсонни қуршаб турган табиат ва жамият ҳаётидан олинган воқеалар ва тимсолларни олдиндан муайян кулгили шаклларда ўйлаб қўйилган, зарур пайтларда бадиҳагўйлик б-н ижро қилинадиган таклидлар, танқидий ко-медиялар, кулгили ҳикоялар, латифалар ташкил этган. Улар орасида «танқид» деб аталувчи 3—4, баъзан ундан ортиқ масхарабоз махсус либосларда, юзларини бўяб ёки ниқоб кийиб ижро этадиган комедиялар алоҳида ажралиб турган. Комедиялар драматургия ва те-атрга хос маълум фабула, тугун, воқеалар ривожи, авж нуқта ва ечимга эга бўлиб, ижро пайтида барқарор саволжавоблар ва ҳолатларни қайтариш б-н бирга шароитга қараб янги ҳолатлар, кулгили вазиятлар, саволжавоблар тўқилган. Ҳаётдаги иллатлар, кишилар хулқ-атворидаги нуқсонларни ҳажв қилувчи сатирик типлар майдонга келган. Судхўр, бераҳм бой; раис, қози, тўра, доруға, мироббоши, бозор оқсоқоли каби амалдорлар; домла, шайхулислом, мударрис каби уламолар; фирибгар, азайимхон, фолбин, ўғрилар; ўз касбини яхши билмайдиган қассоб, сартарош, полвон, дорбозлар; мақтан-чоқ, лақма, дангасалар шулар жумласидан. Масхарабоз томоша давомида томошабиннинг кайфиятига қараб қаҳрамонлар характерный, асар мазмунини ўзгартириши, сўз ва янги тафсилотлар қўшиши ёки қисқартириши мумкин. Образ яратишда, воқеа ва муҳитни тасвирлашда сўз, мусиқа, ашула, пантомима каби ифода воситалари ўзаро уйғунлашиб кетади. Актёрлар бирор сўз ишлатмай маъноли имо-ишора ва тана ҳаракатлари орқали қаҳрамонларнинг ташқи қиёфаси, характери ва ички кечинмаларини ҳаққоний тасвирлай олган. Актёрлардаги ҳаракат, мимика, кийим ва гримларнинг бўрттириб, йирик планда берилиши шартлиликка, муболаға, ҳажв усулларидан кенг фойдаланишга олиб келган.

Бухоро ва Хоразм М. театрлари умумий жиҳатлари б-н бирга фарқ қилиб турувчи хусусиятларга ҳам эга. Бухоро анъанавий театри шаҳар ва қишлоқ мас-харабозлигидан иборат бўлиб, қишлоқда кўпинча кичик ҳажм ва маиший мав-зудаги томошалар, муқаллидлар кўрсатилган, шаҳарда эса аксар катта ҳажмдаги комедиялар намойиш этилган, ҳаракатлар, мимика, саволжавоблар бўрттирилган. Бухоро масхарабозлари шароитга қараб ўз томошаларини ўзбек ва тожик тилида олиб борганлар. Хоразм масхарабозларининг қарийб барча томошаларида диалог б-н бир қаторда куй, қўшиқ, рақс, муаллақ, пантомима жуда катта ўрин эгаллаган. Бухоро М. театрида томошалар, одатда, ҳажвий ёки салбий қаҳрамоннинг калтакланиши б-н тугаса, Хоразмда ўйин б-н якунланади. Хоразмда эчки ёки қўй терисидан ясалган, юзини батамом қошговчи ёки фақат кўзларни яшириб турувчи ниқоблар, танага кийилувчи тулумлар, махсус бош кийимлари кенг ишлатилиб келинади. Бундан ташқари, Хоразмнинг атоқли масхарабозлари лозим пайтларда қозоқ, қорақалпоқ, туркман, ҳатто озарбайжон тилларида томоша кўрсатишган. Тарихда Оташ, Новзалим бобо (Хоразм), Зариф мискар, Тўла масхара (Бухоро) деган кўплаб масхарабозлар ўтган.

М.анъаналари, воситалари маълум даражада янги шаклдаги ўзбек театрида ўхташтирилди. 20-а.нинг 80—90-й. ларида М.руҳида ишланган спектакллар малакали театрнинг йўналишларидан бирини ташкил этган. Мас, Ўзбек миллий академик драма театрининг «Келинлар қўзғолони» (С.Аҳмад), «Чимилдиқ» (Э.Хушвақтов), А.Ҳидоятов номидаги драма театрининг «Майсаранинг иши» (Ҳамза), Юсуфжон қизиқ Шакаржонов номидаги Фарғона вилоят театрининг «Тошкентга саёҳат» (Ҳамза), «Кампир топайми, дадажон?» (Х.Хурсандов), Й.Охунбобоев номидаги Ёш томошабинлар театрининг «Боз масхарабоз» (О.Салимов сценарийси), Огаҳий номидаги Хоразм вилоят театрининг «Олма пишганда келинг» (Э.Самандар), «Жобби жўжак ҳийласи» (К.Аваз) ва б.

Ад.: Раҳмонов М., Ўзбек театри тарихи, Т., 1968; Қодиров М., Масхарабоз ва қизиқчилик санъати, Т., 1971; Қодиров М., Ўзбек театри анъаналари, Т., 1976; Қиличев Т., Хоразм халқтеатри, Т., 1988. Муҳсин Қодиров.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.