Materializm
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 294–295-b. — ziyouz.com
Materializm (lot. materialis — moddiy) — falsafadagi asosiy oqimlardan biri; moddiy, tabiiy, jismoniy olamning obyektiv ravişda, ya'ni uning iroda, ruh, ongga boğliq bölmagan holda mavjudligini va ularga nisbatan birlamçiligini ta'kidlaşga asoslangan falsafiy ta'limot. Idealizmnit muqobili. M. ruhiy hodisalar va qadriyatlarning mustaqil mavjudligini inkor etadi va ularni olamning birlamçi bölgan moddiy asosi rivojining oliy darajasida vujudga keladigan xossa va munosabatlari tarzida talqin qiladi. M.ning gno-seologik (bilişdagi) ildizini amaliyot, insonning voqelikni özgartirişga qaratilgan olamşumul tarixiy tajribasi taşkil etadi.
M.ga tabiatşunoslik fanlari, texnikaga alohida e'tibor b-n qaraş xosdir. M. fransuz Ma'rifatçiligi davrida (J. Lametri, P. Golbax, D. Didro va b.) ravnaq topdi, ammo, Yevropa falsafiy fikriga hal qiluvçi darajada ta'sir etiş mavkeiga 19-a.dagina (K. Marks, F. Engels, L. Feyerbax va b.) erişdi.
M. idealizmning «xato» fikrlariga qarşi oqim tarzida namoyon bölib, özining bir yoqlamaliligi tufayli barça muhim, insoniy muammolar (ong, mavjudlik, hayotning ma'nosi hamda maqsadi, qadriyatlar va h. k.) oldida butunlay ojizlik qilib, ularning çuqur ma'nosini taxlil etişga noçorligi sababli ularni xayoliy muammolar tarzida rad etadi.
M.ning u yoki bu şakldagi namunalari, unsurlari, rivojlaniş yöllari azaldan Şarkda ham, Ğarbda ham mavjud bölgan. Biroq, M., asosan, Ğarb falsafiy fikriga köproq taallukli, unda yaqqol şakllangan hodisa bölib, uning öziga xos şakllardagi rivojini mazkur ma'naviy madaniyat taraqqiyotidagi deyarli barça bosqiçlarda kuzatiş mumkin.
M. — mohiyatan öz maqsadlarini özining mavqei (köp sonliligi va özini muayyan jismoniy kuç, deb his etişi) tufayli röyobga çiqarişga umid qiluvçi, avom ma'qul köradigan fikrlaş tarzidir. M.ning quyidagi körinişlarini farqlaş mumkin: 1. Tabiiy M. U materiyada, xususan, uning muayyan tarkibiy tuzilişida (mas, atomlarda) pirovard jismoniy voqelikni köradi (klassik mexanika); eng yangi (kvant) fizika ma'lumotlari bu M. tamoyillariga jiddiy putur yetkazdi. 2. Biologik yoki fiziologik M. U jon va ruhga nisbatan yuqoridagi qaraşni tiqiştiradi hamda moddiylik va ğayrimoddiylikning özaro tub farqini inkor etadi. 3. Axloqi y M. foydali narsalarni yoki manfaat uçun foydalaniş mumkin bölgan qadriyatlarnigina e'tiborga loyiq, deb hisoblaydi va mustaqil nomoddiy olamning mavjudligini inkor qiladi. 4. Dialektik M. — kommunistik davlatlarning rasmiy falsafasi, uning siyosati va fanining uslubiy asosi bölib xizmat qilgan. 19-a.da K. Marks va F. Engels tomonidan Gegel dialektikasini yaxlit materialistok dunyoqaraşga aylantiriş asosida şakllangan hamda öz içiga tarixiy M. — tarixni materialistok tuşuniş nazariyasini olgan.
Odatda, «M.» tuşunçasi realizm (tafakkurga boğliq bölmagan va ongdan taşqarida mavjud bölgan reallik) ma'nosida ham qöllaniladi.
M. oddiy qilib aytganda, vokelikni moddiy sababga asoslanib tuşuntiruvçi ta'limotdir.
Ad.: Gunnar Skirbekk, Nils Gilye, Falsafa tarixi [rus tilidan I. Soifnazarov va J. Mahkamov tarjimasi], T., 2002; Gorbaçev V. G., Osnovi filosofii [Kurs leksiy], M., 1998.
Abdulhafiz Jalolov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
МАТЕРИАЛИЗМ (лот. materialis — моддий) — фалсафадаги асосий оқимлардан бири; моддий, табиий, жисмоний оламнинг объектив равишда, яъни унинг ирода, руҳ, онгга боғлиқ бўлмаган ҳолда мавжудлигини ва уларга нисбатан бирламчилигини таъкидлашга асосланган фалсафий таълимот. Идеализмнит муқобили. М. руҳий ҳодисалар ва қадриятларнинг мустақил мавжудлигини инкор этади ва уларни оламнинг бирламчи бўлган моддий асоси ривожининг олий даражасида вужудга келадиган хосса ва муносабатлари тарзида талқин қилади. М.нинг гно-сеологик (билишдаги) илдизини амалиёт, инсоннинг воқеликни ўзгартиришга қаратилган оламшумул тарихий тажрибаси ташкил этади.
М.га табиатшунослик фанлари, техникага алоҳида эътибор б-н қараш хосдир. М. француз Маърифатчилиги даврида (Ж. Ламетри, П. Гольбах, Д. Дидро ва б.) равнақ топди, аммо, Европа фалсафий фикрига ҳал қилувчи даражада таъсир этиш мавкеига 19-а.дагина (К. Маркс, Ф. Энгельс, Л. Фейербах ва б.) эришди.
М. идеализмнинг «хато» фикрларига қарши оқим тарзида намоён бўлиб, ўзининг бир ёқламалилиги туфайли барча муҳим, инсоний муаммолар (онг, мавжудлик, ҳаётнинг маъноси ҳамда мақсади, қадриятлар ва ҳ. к.) олдида бутунлай ожизлик қилиб, уларнинг чуқур маъносини тахлил этишга ночорлиги сабабли уларни хаёлий муаммолар тарзида рад этади.
М.нинг у ёки бу шаклдаги намуналари, унсурлари, ривожланиш йўллари азалдан Шаркда ҳам, Ғарбда ҳам мавжуд бўлган. Бироқ, М., асосан, Ғарб фалсафий фикрига кўпроқ тааллукли, унда яққол шаклланган ҳодиса бўлиб, унинг ўзига хос шакллардаги ривожини мазкур маънавий маданият тараққиётидаги деярли барча босқичларда кузатиш мумкин.
М. — моҳиятан ўз мақсадларини ўзининг мавқеи (кўп сонлилиги ва ўзини муайян жисмоний куч, деб ҳис этиши) туфайли рўёбга чиқаришга умид қилувчи, авом маъқул кўрадиган фикрлаш тарзидир. М.нинг қуйидаги кўринишларини фарқлаш мумкин: 1. Табиий М. У материяда, хусусан, унинг муайян таркибий тузилишида (мас, атомларда) пировард жисмоний воқеликни кўради (классик механика); энг янги (квант) физика маълумотлари бу М. тамойилларига жиддий путур етказди. 2. Биологик ёки физиологик М. У жон ва руҳга нисбатан юқоридаги қарашни тиқиштиради ҳамда моддийлик ва ғайримоддийликнинг ўзаро туб фарқини инкор этади. 3. Ахлоқи й М. фойдали нарсаларни ёки манфаат учун фойдаланиш мумкин бўлган қадриятларнигина эътиборга лойиқ, деб ҳисоблайди ва мустақил номоддий оламнинг мавжудлигини инкор қилади. 4. Диалектик М. — коммунистик давлатларнинг расмий фалсафаси, унинг сиёсати ва фанининг услубий асоси бўлиб хизмат қилган. 19-а.да К. Маркс ва Ф. Энгельс томонидан Гегель диалектикасини яхлит материалисток дунёқарашга айлантириш асосида шаклланган ҳамда ўз ичига тарихий М. — тарихни материалисток тушуниш назариясини олган.
Одатда, «М.» тушунчаси реализм (тафаккурга боғлиқ бўлмаган ва онгдан ташқарида мавжуд бўлган реаллик) маъносида ҳам қўлланилади.
М. оддий қилиб айтганда, вокеликни моддий сабабга асосланиб тушунтирувчи таълимотдир.
Ад.: Гуннар Скирбекк, Нильс Гилье, Фалсафа тарихи [рус тилидан И. Соифназаров ва Ж. Маҳкамов таржимаси], Т., 2002; Горбачев В. Г., Основы философии [Курс лекций], М., 1998.
Абдулҳафиз Жалолов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.