Materiallar qarşiligi

Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 295-b. — ziyouz.com

Materiallar qarşiligi - inşootlar elementlari va maşinalar detallarining mustahkamligi va deformatsiyalanuvçanligi (işlov berişga moyilligi) ni, ularni tayyorlaşda foidalaniladigan materiallarning fizik-mexanik xossalari va tuzilişiga xos xususiyatlarni örganuvçi fan. Asosiy vazifasi — elementlar va detallarga statik va dinamik kuçlar (nagruzkalar) ta'sir etganda ularni mustahkamlik, bikrlik (qattiklik), us-tuvorlik va tebranişlarga hisoblaş usullarini işlab çiqiş. Asosiy örganiş obyektlari — nazariy va amaliy usullarda tadqiq qilinadigan sterjen va plastinalar (elementlar va detallar sterjen hamda plastinalardan tayyorlanadi). M. q.ning nazariy qismi nazariy mexanika qonunlariga, jismlarning qayişqoq deforma-siyalanişi (şaklining özgarişi, ezilişi va b.) nazariyasiga asoslanadi. Amaliy qismi turli-tuman sinovlar, fizika va materialşunoslik krnunlariga asoslanadi. M. q. fani işlab çiqqan usullar, meyorlar va tavsiyalardan muxandislik amaliyotida elementlar va detallardagi eng katta zöriqişlar va siljişlarni aniqlaş hamda ularni inşootlar va maşinalardan foydalaniş uçun xavfsiz bölgan meyoriy qiymatlar va standartlar b-n taqqoslaş maqsadida foydalaniladi. Eksperimental tadqiqotlarda maxsus sinov maşinalari va ölçaş asboblari köllaniladi. Tadqiqotlar natijalari böyiça maqsadli «kuçlaniş — deformatsiya» diagrammalari tuziladi, materialning mustahkamlik, oquvçanlik çegaralari va qayişqoqlik körsatkiçlari belgilanadi. Bular hisoblanayotgan element yoki detalning eng zöriqqan joylarini, deformatsiyalanadigan va siljiydigan sohalarini aniqlaşga imkon beradi. Loyihalaş yoki tekşiriş mobaynida maqsadli diagrammalar yordamida zöriqişlar va deformatsiyalarning hisobiy qiymatlarini standartlarda yöl qöyiladigan qiymatlarga taqqoslab, element yoki detalning ölçamlari va şakli anikdanadi. M. q. fanining nazariy xulosalari va amaliy natijalari inşo-otlarning ustuvorligi va zilzilabardoşligini ta'minlaşda, maşina va mexanizmlarning xizmat muddatini uzaytirişda, kiyim-keçaklarning pişikligini oşiriş va sifatini yaxşilaşda, ayniqsa, aviatsiya va kosmanavtikada juda muhim ahamiyat kasb etadi.

Inşootlarning elementlari va maşinalarning detallarini xisoblaşning empirik (oddiy) qoidalari örniga taxliliy (analitik) usullarini qöllaş zaruriyatini G. Galiley asoslab bergan. M. q. fani rivojiga D. Bernulli, R. Guk, Ş. O. Kulon, L. Eyler, A. N. Dinnik, M. V. Ostrogradskiy va b., özbek olimlaridan X. A. Raxmatullin, M. T. Örozboyev, M. A. Hojinova, H. H. Usmonxöjayev, T. Raşidov va b. katta hissa qöşişgan. Özbekistonda M. q. mu-ammolari b-n Özbekiston FA Mexanika va inşootlarning seysmik mustahkamligi in-ti, Toşkent texnika unti, Özbekiston milliy unti, Toşkent arxitektura va quriliş in-ti, Toşkent yengil sanoat va töqimaçilik in-ti va b. ilmiy muassasalar şuğullanadi.

Ad.: Örozboye v M. T., Materiallar qarşiligi, 1—2 t., 1960—65; Materiallar qarşiligi asosiy kursi, T., 1973.

Tursun Raşidov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

МАТЕРИАЛЛАР ҚАРШИЛИГИ - иншоотлар элементлари ва машиналар деталларининг мустаҳкамлиги ва деформацияланувчанлиги (ишлов беришга мойиллиги) ни, уларни тайёрлашда фоидаланиладиган материалларнинг физик-механик хоссалари ва тузилишига хос хусусиятларни ўрганувчи фан. Асосий вазифаси — элементлар ва деталларга статик ва динамик кучлар (нагрузкалар) таъсир этганда уларни мустаҳкамлик, бикрлик (қаттиклик), ус-туворлик ва тебранишларга ҳисоблаш усулларини ишлаб чиқиш. Асосий ўрганиш объектлари — назарий ва амалий усулларда тадқиқ қилинадиган стержень ва пластиналар (элементлар ва деталлар стержень ҳамда пластиналардан тайёрланади). М. қ.нинг назарий қисми назарий механика қонунларига, жисмларнинг қайишқоқ деформа-цияланиши (шаклининг ўзгариши, эзилиши ва б.) назариясига асосланади. Амалий қисми турли-туман синовлар, физика ва материалшунослик крнунларига асосланади. М. қ. фани ишлаб чиққан усуллар, меъёрлар ва тавсиялардан мухандислик амалиётида элементлар ва деталлардаги энг катта зўриқишлар ва силжишларни аниқлаш ҳамда уларни иншоотлар ва машиналардан фойдаланиш учун хавфсиз бўлган меъёрий қийматлар ва стандартлар б-н таққослаш мақсадида фойдаланилади. Экспериментал тадқиқотларда махсус синов машиналари ва ўлчаш асбоблари кўлланилади. Тадқиқотлар натижалари бўйича мақсадли «кучланиш — деформация» диаграммалари тузилади, материалнинг мустаҳкамлик, оқувчанлик чегаралари ва қайишқоқлик кўрсаткичлари белгиланади. Булар ҳисобланаётган элемент ёки деталнинг энг зўриққан жойларини, деформацияланадиган ва силжийдиган соҳаларини аниқлашга имкон беради. Лойиҳалаш ёки текшириш мобайнида мақсадли диаграммалар ёрдамида зўриқишлар ва деформацияларнинг ҳисобий қийматларини стандартларда йўл қўйиладиган қийматларга таққослаб, элемент ёки деталнинг ўлчамлари ва шакли аникданади. М. қ. фанининг назарий хулосалари ва амалий натижалари иншо-отларнинг устуворлиги ва зилзилабардошлигини таъминлашда, машина ва механизмларнинг хизмат муддатини узайтиришда, кийим-кечакларнинг пишиклигини ошириш ва сифатини яхшилашда, айниқса, авиация ва косманавтикада жуда муҳим аҳамият касб этади.

Иншоотларнинг элементлари ва машиналарнинг деталларини хисоблашнинг эмпирик (оддий) қоидалари ўрнига тахлилий (аналитик) усулларини қўллаш заруриятини Г. Галилей асослаб берган. М. қ. фани ривожига Д. Бернулли, Р. Гук, Ш. О. Кулон, Л. Эйлер, А. Н. Динник, М. В. Остроградский ва б., ўзбек олимларидан X. А. Рахматуллин, М. Т. Ўрозбоев, М. А. Ҳожинова, Ҳ. Ҳ. Усмонхўжаев, Т. Рашидов ва б. катта ҳисса қўшишган. Ўзбекистонда М. қ. му-аммолари б-н Ўзбекистон ФА Механика ва иншоотларнинг сейсмик мустаҳкамлиги ин-ти, Тошкент техника унти, Ўзбекистон миллий унти, Тошкент архитектура ва қурилиш ин-ти, Тошкент енгил саноат ва тўқимачилик ин-ти ва б. илмий муассасалар шуғулланади.

Ад.: Ўрозбое в М. Т., Материаллар қаршилиги, 1—2 т., 1960—65; Материаллар қаршилиги асосий курси, Т., 1973.

Турсун Рашидов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.