Materiallarning çarçaşi

Materiallarning çarçaşi - vaqt böyiça köp martalab (siklik tarzda) özgarib turadigan zöriqişlar va deformatsiyalarning uzoq davom etuvçi ta'siri okibatida materiallar (metall, tola, yoğoç, gazlama va b.)ning mexanik va fizik xossalari özgarişi. Çarçaş jarayoni mobaynida material holatining özgarişi uning mexanik xossalarida, makro- va mikrotuzilişi va b. xossalarida aks etadi. Bu özgarişlar bosqiçma-bosqiç yuz beradi va materialning dastlabki xossalariga, zöriqqan holatning turiga, kuç ta'sir etiş tarzi va taşki muhit ta'siriga boğliq böladi. Özgarişlarning muayyan bosqiçlarida materialning yemirilişiga qarşiligi pasayişining qaytmas jarayoni boşlanadi. Bu jarayon ba'zi materiallarda tezroq, ba'zilarida keçroq yuz beradi. Natijada çarçaşdan şikastlaniş deb ifodalanadigan yemiriliş alomatlari (mas, metallda darzlar, tolalarda uzilişlar, gazlamalarda sitilişlar va b.) paydo böladi. Dastlab materialning tarkibiy tuzilişida va ular tutaşgan çegaralarda mikrodarzlar (mikroskop orqali körinadigan darzlar) paydo böladi, keyin ular makrodarzlar (oddiy köz b-n körinadigan darzlar) ga aylanadi, oqibatda konstruksiya elementi (yoki sinalayotgan namuna) butunlay yemiriladi.

M. ç. çarçaş egri çiziği b-n ifodalanadi. Muayyan vaqt mobaynida töplangan şikastlanişlar va ta'sir sikllari soni orasidagi nisbat çarçaş egri çiziği deb ataladi. Bu egri çiziq har xil materiallar uçun turliça şaklni egallaydi. U köp siklli sohadagi çarçaş egri çiziğiga va kam siklli soxadagi çarçaş çiziğiga bölinadi. Inşootlar, maşinalar, mexanizmlar va detallarga material tanlaşda namunani sinaş natijasida hosil bölgan çarçaş egri çiziği hisobga olinadi. Gazlama töqiş uçun tolalarni tanlaşda ham şu egri çiziqdan foydalaniladi, ya'ni tolalarning çarçaşi (uzilişga çidamliligi) hisobga olinadi.

Fatxulla Abdullayev.