Materiya
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 297–299-b. — ziyouz.com
Materiya (lot. materia — modda) — borliqning moddiy şaklini ifodalovçi umumiy tuşunça. Olamda «umuman odam» bölmaganidek «umuman M.» ham bölmaydi, balki M.ning anik, körinişlari uçraydi. Şu tarzda fikr yuritgan faylasuflar barça moddiy obyektlarga xos xususiyatlarni umumlaştirib ifodalaş uçun M. tuşunçasini qöllaşgan. M. tuşunçasini moddiy olamning substrati (asosi) sifatida Platon va Aristotel işlab çiqqan, şu b-n birga M. sof potensiya (yaşirin imkoniyat) deb tuşunilgan. M.ni R. Dekart fazoviy kölam va bölinadigan moddiy substansiya deb ta'riflagan va u 17— 18-a. materializ-mning asosi bölgan. M. dialektik materiayaizmyaint asosiy tuşunçasidir. Materialist faylasuflar M. tuşunçasini bir yoklama börttirib, borliq tuşunçasi b-n aynanlaştirib talqin etişadi. Tabiat, jamiyat va inson ta-fakkurining asosida yotuvçi va ularni umumlaştiruvçi tuşunça substansiya (mohiyat) deb ataladi. Olamning asosida bitta substansiya yotadi deb hisoblovçi oqim monizm, ikkita substansiya yotadi deb hisoblovçi oqim dualizm, köp substansiyalar yotadi deb hisoblovçi oqim plyuralizm deb atalgan.
Olamning asosida yotuvçi mohiyatni axtariş tarixi uzok, ötmişga borib taqaladi. Qad. Hindiston va Xitoyda, Misr va Bobilda, qad. Örta Osiyo va Yunonistonda faylasuflar olamning asosida qandaydir modda yoki unsur yotadi deb hisoblaşgan. Ularning ba'zilari bu unsurni olov, boşqalari — suv yoki havo, ayrimlari — tuproq deb bilişgan. Ba'zi falsafiy ta'limotlarda esa olamning asosida 4 unsur — olov, havo, suv va tuproq yotadi, barça narsalar şu 4 ta unsurning birikişidan hosil bölgan, deb ta'kidlanadi. Yunon faylasuflari Levkipp, Epikur, Demokrit olamning asosida eng kiçik bölinmas unsurlar — atomlar yotadi, ular özlarining şakli, harakatlanişi va vaznlari b-n bir-biridan farq qiladi, deb hisoblaşgan. Şunday qilib, moddiy olamning asosida dastlabki yaratuvçi modda sifatida nima yotişini, ya'ni ilk, azaliy M.ni, M.ning «bobokaloni»ni axtariş vujudga keldi.
20-a. boşlarida marksçi faylasuflar M.ga sezgi a'zolarimizga ta'sir etib, sezgi uyğotuvçi obyektiv reallikdir deb ta'rif berişgan. Bu ta'rif aytilgan davrda M. tuzilişining murakkab şakllari haqidagi tasavvurlar u kadar rivojlanmagan edi. 20-a.ning örtalariga kelib, kvant mexanikasi, nisbiylik nazariyasi va re-lyativistik kosmologiya sohalaridagi ilmiy yutuklar kişilarning obyektiv olam haqidagi tasavvurlarini tubdan özgartirib yubordi. Natijada tabiat-şunos olimlar sezgilarimizga bevosita ta'sir etişning imkoni bölmaydigan realliklar haqida ham tadqiqot olib bora boşladilar.
M. — dunyodagi çeksiz barça obyekt va sistemalar bölib, har qanday xususi-yat, aloqa, munosabat va harakat şakllarining substrati (asosi)dir. M. tabiatda bevosita köz b-n köriladigan obyektlar va jismlarnigina emas, balki kuzatiş vositalari va eksperi-mentning takomillaşişi asosida kelgusida bilinişi mumkin bölgan narsalarni ham öz içiga oladi. M. özining xossalari, xususiyatlari orkali namoyon böladi. Hoz. zamon fanlarining xulosalariga köra, har qanday jism molekulalardan, molekulalar atomlardan, atomlar proton va neytronlardan taşkil topgan va h.k. Sifat jihatdan M. ikki: moddasimon va nomodda körinişida uçraydi. Moddasimon körinişi modda va antimoddaga ajraladi. Bular bir-biri b-n çambarças boğlangan bölib, ular töqnaşganda keskin sifat özgarişi röy beradi, ya'ni modda nomoddiy körinişga, nomodda esa moddiy körinişga aylanadi. M.ning nomoddiy körinişi ham ikki: maydon va nurlaniş şaklida uçraydi. Muayyan maydondagi nurlanişlar fizik vakuumda moddiy zarralarning hosil bölişiga imkon beradi. M.ning yuqorida qayd etilgan körinişlaridan boşqaça körinişdagi turlari ham bölişi mumkin. Ularning tabiati hali fanga ma'lum emas. M. tuziliş darajalariga köra, mikrodunyo, makrodunyo va megadunyoga bölinadi. Mikrodunyo — molekuladan kiçik zarralar (mas, atom, yadro, elementar zarra va b.). Makrodunyo — molekuladan katta jismlar (mas, qum, toş, Yer, planeta, Quyoş, hayvon, odam va b.). Megadu-nyo — Yerdan to Koinot miqyosigaça bölgan ölçovdagi dunyo. Bu uçala dunyo bir-biri b-n boğliq, şuningdek, ular bir-biriga almaşinişi mumkin.
Har qanday obyektning öziga xos bölgan, uning şunday obyekt ekanligini ifodalovçi ajralmas xususiyat (atribut)lari böladi. M.ning ham bir qança atributlari mavjud: harakat, fazo, vaqt, in'ikos, ong va h.k. Bu atributlar bir-biri b-n çambarças boğliq bölib, moddiy olamdagi eng umumiy va universal aloqadorliklarni ifodalaydi, M.ni jonlantiradi, namoyon qiladi, şakl beradi, özgartiradi, rivojlantiradi.
Ad.: Falsafa, T., 1999; Filosofiya. Kurs leksiy, T., 2002.
Baxtiyor Törayev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
МАТЕРИЯ (лот. materia — модда) — борлиқнинг моддий шаклини ифодаловчи умумий тушунча. Оламда «умуман одам» бўлмаганидек «умуман М.» ҳам бўлмайди, балки М.нинг аник, кўринишлари учрайди. Шу тарзда фикр юритган файласуфлар барча моддий объектларга хос хусусиятларни умумлаштириб ифодалаш учун М. тушунчасини қўллашган. М. тушунчасини моддий оламнинг субстрати (асоси) сифатида Платон ва Аристотель ишлаб чиққан, шу б-н бирга М. соф потенция (яширин имконият) деб тушунилган. М.ни Р. Декарт фазовий кўлам ва бўлинадиган моддий субстанция деб таърифлаган ва у 17— 18-а. материализ-мнинг асоси бўлган. М. диалектик материаяизмяинт асосий тушунчасидир. Материалист файласуфлар М. тушунчасини бир ёклама бўрттириб, борлиқ тушунчаси б-н айнанлаштириб талқин этишади. Табиат, жамият ва инсон та-факкурининг асосида ётувчи ва уларни умумлаштирувчи тушунча субстанция (моҳият) деб аталади. Оламнинг асосида битта субстанция ётади деб ҳисобловчи оқим монизм, иккита субстанция ётади деб ҳисобловчи оқим дуализм, кўп субстанциялар ётади деб ҳисобловчи оқим плюрализм деб аталган.
Оламнинг асосида ётувчи моҳиятни ахтариш тарихи узок, ўтмишга бориб тақалади. Қад. Ҳиндистон ва Хитойда, Миср ва Бобилда, қад. Ўрта Осиё ва Юнонистонда файласуфлар оламнинг асосида қандайдир модда ёки унсур ётади деб ҳисоблашган. Уларнинг баъзилари бу унсурни олов, бошқалари — сув ёки ҳаво, айримлари — тупроқ деб билишган. Баъзи фалсафий таълимотларда эса оламнинг асосида 4 унсур — олов, ҳаво, сув ва тупроқ ётади, барча нарсалар шу 4 та унсурнинг бирикишидан ҳосил бўлган, деб таъкидланади. Юнон файласуфлари Левкипп, Эпикур, Демокрит оламнинг асосида энг кичик бўлинмас унсурлар — атомлар ётади, улар ўзларининг шакли, ҳаракатланиши ва вазнлари б-н бир-биридан фарқ қилади, деб ҳисоблашган. Шундай қилиб, моддий оламнинг асосида дастлабки яратувчи модда сифатида нима ётишини, яъни илк, азалий М.ни, М.нинг «бобокалони»ни ахтариш вужудга келди.
20-а. бошларида марксчи файласуфлар М.га сезги аъзоларимизга таъсир этиб, сезги уйғотувчи объектив реалликдир деб таъриф беришган. Бу таъриф айтилган даврда М. тузилишининг мураккаб шакллари ҳақидаги тасаввурлар у кадар ривожланмаган эди. 20-а.нинг ўрталарига келиб, квант механикаси, нисбийлик назарияси ва ре-лятивистик космология соҳаларидаги илмий ютуклар кишиларнинг объектив олам ҳақидаги тасаввурларини тубдан ўзгартириб юборди. Натижада табиат-шунос олимлар сезгиларимизга бевосита таъсир этишнинг имкони бўлмайдиган реалликлар ҳақида ҳам тадқиқот олиб бора бошладилар.
М. — дунёдаги чексиз барча объект ва системалар бўлиб, ҳар қандай хусуси-ят, алоқа, муносабат ва ҳаракат шаклларининг субстрати (асоси)дир. М. табиатда бевосита кўз б-н кўриладиган объектлар ва жисмларнигина эмас, балки кузатиш воситалари ва экспери-ментнинг такомиллашиши асосида келгусида билиниши мумкин бўлган нарсаларни ҳам ўз ичига олади. М. ўзининг хоссалари, хусусиятлари оркали намоён бўлади. Ҳоз. замон фанларининг хулосаларига кўра, ҳар қандай жисм молекулалардан, молекулалар атомлардан, атомлар протон ва нейтронлардан ташкил топган ва ҳ.к. Сифат жиҳатдан М. икки: моддасимон ва номодда кўринишида учрайди. Моддасимон кўриниши модда ва антимоддага ажралади. Булар бир-бири б-н чамбарчас боғланган бўлиб, улар тўқнашганда кескин сифат ўзгариши рўй беради, яъни модда номоддий кўринишга, номодда эса моддий кўринишга айланади. М.нинг номоддий кўриниши ҳам икки: майдон ва нурланиш шаклида учрайди. Муайян майдондаги нурланишлар физик вакуумда моддий зарраларнинг ҳосил бўлишига имкон беради. М.нинг юқорида қайд этилган кўринишларидан бошқача кўринишдаги турлари ҳам бўлиши мумкин. Уларнинг табиати ҳали фанга маълум эмас. М. тузилиш даражаларига кўра, микродунё, макродунё ва мегадунёга бўлинади. Микродунё — молекуладан кичик зарралар (мас, атом, ядро, элементар зарра ва б.). Макродунё — молекуладан катта жисмлар (мас, қум, тош, Ер, планета, Қуёш, ҳайвон, одам ва б.). Мегаду-нё — Ердан то Коинот миқёсигача бўлган ўлчовдаги дунё. Бу учала дунё бир-бири б-н боғлиқ, шунингдек, улар бир-бирига алмашиниши мумкин.
Ҳар қандай объектнинг ўзига хос бўлган, унинг шундай объект эканлигини ифодаловчи ажралмас хусусият (атрибут)лари бўлади. М.нинг ҳам бир қанча атрибутлари мавжуд: ҳаракат, фазо, вақт, инъикос, онг ва ҳ.к. Бу атрибутлар бир-бири б-н чамбарчас боғлиқ бўлиб, моддий оламдаги энг умумий ва универсал алоқадорликларни ифодалайди, М.ни жонлантиради, намоён қилади, шакл беради, ўзгартиради, ривожлантиради.
Ад.: Фалсафа, Т., 1999; Философия. Курс лекций, Т., 2002.
Бахтиёр Тўраев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.