Matlubot jamiyati

Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 301-b. — ziyouz.com

Matlubot jamiyati - matlubot kooperatsiyasining quyi böğini. M.j.ni ixtiyoriylik asosida uyuşgan payçilar taşkil etadi. U öz faoliyatini kengaytirib, q.x. mahsulotlarini tay-yorlaş, umumiy ovkatlanişni taşkil etiş va aholi iste'moli b-n boğliq boşqa bir neça xil xizmatlarni ham bajaradi. M.j. bevosita iste'molçi va mahsulot yetiştiruvçilarni birlaştirgan holda qişloq joylarida tarkib topadi. Mamlakat, viloyat, tuman uyuşmalariga birlaşadi. Viloyatlardagi «Matlubotsavdo» uyuşmasi hududdagi M.j.larni birlaştirgan holda ularning manfaatlarini himoyalaş vakolatlariga ega bölib, ularning xöjalik va moliyaviy faoliyatlarini birgalikda, markazlaşgan tarzda rivojlantirişni ta'minlaydi. MATLUBOT KOOPERATSIYASI -a'zolarning pay töloviga asoslangan, iste'mol mollarni sotib oliş, i.ç. va sotiş uçun tuzilgan uyuşma. Dastlabki M.k.lari 18-a. ning oxiri — 19-a. boşlarida Buyuk Britaniyada vujudga keldi va keyinçalik Fransiya, Germaniya, Italiyada va Yevropaning b. mamlakatlarida keng tarqaldi. Hoz. vaqtda M.k.lari Osiye'ning ba'zi mamlakatlarida (Yaponiya, Hindiston, Myanma, Şri Lanka, Bangladeş va b.), Amerika, Kanada, Argentina, Braziliya, Çili, Meksika va Avstraliyada rivojlangan. 20-a.ning 70-y.larida Buyuk Britaniya, Daniya, Norvegiya, Şveysariya mamlakatlarining umumiy tovar aylanmasida M.k.lari uluşi 8—11%ni, Finlyandiyada 36%ni taşkil etdi.

M.k. Özbekiston hududiga çor Rossiyasi mustamlakaçilari b-n kirib kelgan. Dastlab kasbkorlik asosida şakllanib, işçilar va ofitserlar M.k. paydo bölgan. 20-a.ning 20-y.laridan boşlab aholi ta'minotida katta örin egalladi. M.k. oziq-ovqat, kiy-im-keçaklar sotib oliş va sotiş b-n çegaralanmay q.x. mahsulotlarini tay-yorlaş, iste'mol mahsulotlari i.ç. asosida ham matlubotçilarni birlaştirdi.

M.k.ning respublika taşkiloti — «Özbekiston matlubot jamiyatlari ittifoqi» («Özbekbirlaşuv») 1925 y. yanv. da işçi, qişloq, şahar kooperativlari va harbiy kooperativlarni birlaştirgan 26 matlubot jamiyatlari negizida taşkil etilgan. Respublikada M.k. tizimi — «Özbekbirlaşuv» aksiyadorlik kompaniyasi tarkibida Qoraqalpoğiston Respublikasi va viloyatlar «Matlubotsavdo» aksiyadorlik kompaniyalari faoliyat körsatadi. Jami 592 aksiyadorlik jamiyatlarini birlaştiradi, 80 mingdan ortiq işçi-xizmatçilar savdo, umumiy ovqatlaniş, i.ç., quriliş, bördoqiçilik va parrandaçilik, q.x. mahsulotlarini tayyorlaş, taşqi iqtisodiy aloqalar va b. sohalarda faoliyat körsatadi (2003).

Muxtor Rasulov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

МАТЛУБОТ ЖАМИЯТИ - матлубот кооперациясининг қуйи бўғини. М.ж.ни ихтиёрийлик асосида уюшган пайчилар ташкил этади. У ўз фаолиятини кенгайтириб, қ.х. маҳсулотларини тай-ёрлаш, умумий овкатланишни ташкил этиш ва аҳоли истеъмоли б-н боғлиқ бошқа бир неча хил хизматларни ҳам бажаради. М.ж. бевосита истеъмолчи ва маҳсулот етиштирувчиларни бирлаштирган ҳолда қишлоқ жойларида таркиб топади. Мамлакат, вилоят, туман уюшмаларига бирлашади. Вилоятлардаги «Матлуботсавдо» уюшмаси ҳудуддаги М.ж.ларни бирлаштирган ҳолда уларнинг манфаатларини ҳимоялаш ваколатларига эга бўлиб, уларнинг хўжалик ва молиявий фаолиятларини биргаликда, марказлашган тарзда ривожлантиришни таъминлайди. МАТЛУБОТ КООПЕРАЦИЯСИ -аъзоларнинг пай тўловига асосланган, истеъмол молларни сотиб олиш, и.ч. ва сотиш учун тузилган уюшма. Дастлабки М.к.лари 18-а. нинг охири — 19-а. бошларида Буюк Британияда вужудга келди ва кейинчалик Франция, Германия, Италияда ва Европанинг б. мамлакатларида кенг тарқалди. Ҳоз. вақтда М.к.лари Осие’нинг баъзи мамлакатларида (Япония, Ҳиндистон, Мьянма, Шри Ланка, Бангладеш ва б.), Америка, Канада, Аргентина, Бразилия, Чили, Мексика ва Австралияда ривожланган. 20-а.нинг 70-й.ларида Буюк Британия, Дания, Норвегия, Швейцария мамлакатларининг умумий товар айланмасида М.к.лари улуши 8—11%ни, Финляндияда 36%ни ташкил этди.

М.к. Ўзбекистон ҳудудига чор Россияси мустамлакачилари б-н кириб келган. Дастлаб касбкорлик асосида шаклланиб, ишчилар ва офицерлар М.к. пайдо бўлган. 20-а.нинг 20-й.ларидан бошлаб аҳоли таъминотида катта ўрин эгаллади. М.к. озиқ-овқат, кий-им-кечаклар сотиб олиш ва сотиш б-н чегараланмай қ.х. маҳсулотларини тай-ёрлаш, истеъмол маҳсулотлари и.ч. асосида ҳам матлуботчиларни бирлаштирди.

М.к.нинг республика ташкилоти — «Ўзбекистон матлубот жамиятлари иттифоқи» («Ўзбекбирлашув») 1925 й. янв. да ишчи, қишлоқ, шаҳар кооперативлари ва ҳарбий кооперативларни бирлаштирган 26 матлубот жамиятлари негизида ташкил этилган. Республикада М.к. тизими — «Ўзбекбирлашув» акциядорлик компанияси таркибида Қорақалпоғистон Республикаси ва вилоятлар «Матлуботсавдо» акциядорлик компаниялари фаолият кўрсатади. Жами 592 акциядорлик жамиятларини бирлаштиради, 80 мингдан ортиқ ишчи-хизматчилар савдо, умумий овқатланиш, и.ч., қурилиш, бўрдоқичилик ва паррандачилик, қ.х. маҳсулотларини тайёрлаш, ташқи иқтисодий алоқалар ва б. соҳаларда фаолият кўрсатади (2003).

Мухтор Расулов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.