Asosiy mazmunga ötiş
Qidiriş…Ctrl K

    Şrift ölçami

    Matnşunoslik

    Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 302–303-b. — ziyouz.com

    Matnşunoslik MATNŞUNOSLIK, tekstologiya — yordamçi tarixiyfilologik fan soxasi, adabiyot va folislorga oid qölyozma asarlarni, tarixiy hujjatlarni, ularning aniq matnlarini aniqlaş va tanqidiy örganiş, şarhlab e'lon qiliş maqsadida ular ustida tadqiqotlar olib boradi. M.ning vazifasi matnni xar tomonlama tadrijiytanqidiy (matn tari-xiga çuqur kirib boriş, matnni yaratişda foydalanilgan manbalarni, muallif taxrirlari, variantlari va b.) örganib, naşrga tayyorlaşdan iborat. M.ning kuy-idagi asosiy xillari farklanadi: antik, örta asr va yangi adabiyot. Mas, kad. yunon olimi Aristarx (mil. av. 2-a.) Gomer asarlari matnini tanqidiy örgangan. Şarq islom olamida 7-a.dan hozirgaça bir harfi özgarmay, maşhur xattotlar tomonidan minglab nodir nusxalarda köçirilgan qölyozmalardan biri muqaddas Qur'oni Karim matnidir. Ular dunyoning turli joylaridagi kutubxonalarda saqlanadi. Uyğoniş davrida antik adabiyot yodgorliklarining dastlabki körinişlarini, asliy matnlarini tiklaşga qiziqiş kuçaygan.

    Özbekistonda M. öz tarixiga ega. 1400 y. davomida Özbekiston olimlarining arab, fors va özbek tilida yaratgan köplab yirik durdona asarlari öz davrida, undan keyingi davrlarda örganilib, xattotlar tomonidan köçirilib, xatonuqsonlari boşqa nusxalar orqali töğrilanib, hoz. kunimizga qadar yetkazib kelingan. Bu işga rus olimlari V. V. Bartold, I. Yu. Kraç-kovskiy, A. K. Borovkov, A. N. Kononov va b. ham munosib hissa qöşişdi. Respublikamizda M. böyiça işlar Özbekiston FA Til va adabiyot, Şarqşu-noslik in-tlarida olib borilmoqda. Alişer Navoiy asarlarining ilmiytanqidiy matnlarini tayyorlaş va naşr ettirişni S. Ayniy («Xamsa»ning qisqartirilgan naşri), O. Şarafiddinov, I. Sultonov («Mezon ul-avzon»), A. N. Kononov («Mahbub ul-qulub») va b. amalga oşirdilar. Matn-şunos olim P. Şamsiyev Navoiy «Xamsa»sining töla va yaxlit bir kitob holida naşrga tayyorlaş borasida murakkab matnçiliktadqiqiy işlar olib bordi. Natijada «Xamsa»ga kirgan beş doston: «Hayrat ul-abror», «Farhod va Şirin», «Layli va Maj-nun», «Sab'ai sayyor», «Saddi Iskandariy»larning barça naşrlarini Sultonali Maşhadiy, Abdujamil Kotib va b. kotiblar tomonidan köçirilgan nusxalari b-n qiyoslab, «Xamsa»ning asl matniga yaqin keladigan ilmiytanqidiy matnini tayyorladi va 1960 y. naşr ettirdi. Hamid Sulaymonov Navoiyning «Xazoyin ulmaoniy» asari tanqidiy matnini tayyorlab naşr ettirdi (1958—61). S. Ğaniyeva «Majolis unnafois» asari tanqidiy matnini tayyorladi. Özbek olimlardan S. Mirzayev, Ğ. Karimov, S. Mutallibov, S. Dolimov, R. Majidiylarning matnçilikdagi xizmatlari natijasida bir qator özbek mumtoz şoirlarining asarlari naşr etildi. Yozuvçi va şoirlardan Abdulla Qodiriy, Çölpon, Hamza, Oybek, Hamid Olimjon, Ğafur Ğulom, Usmon Nosir asarlari matnini naşr etişda ham M. işlari amalga oşirildi. Özbek xalq oğzaki ijodi asarlari matnini tayyorlaş, naşr etiş sohasida B. Karimov, H. Zarifov, 3. Karimova, M. Afzalov, T. Mirzayev, M. Murodov va b. xizmatini ta'kidlaş mumkin.

    Ismatulla Abdullayev.

    Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

    МАТНШУНОСЛИК, текстология — ёрдамчи тарихийфилологик фан сохаси, адабиёт ва фолыслорга оид қўлёзма асарларни, тарихий ҳужжатларни, уларнинг аниқ матнларини аниқлаш ва танқидий ўрганиш, шарҳлаб эълон қилиш мақсадида улар устида тадқиқотлар олиб боради. М.нинг вазифаси матнни хар томонлама тадрижийтанқидий (матн тари-хига чуқур кириб бориш, матнни яратишда фойдаланилган манбаларни, муаллиф тахрирлари, вариантлари ва б.) ўрганиб, нашрга тайёрлашдан иборат. М.нинг куй-идаги асосий хиллари фаркланади: антик, ўрта аср ва янги адабиёт. Мас, кад. юнон олими Аристарх (мил. ав. 2-а.) Гомер асарлари матнини танқидий ўрганган. Шарқ ислом оламида 7-а.дан ҳозиргача бир ҳарфи ўзгармай, машҳур хаттотлар томонидан минглаб нодир нусхаларда кўчирилган қўлёзмалардан бири муқаддас Қуръони Карим матнидир. Улар дунёнинг турли жойларидаги кутубхоналарда сақланади. Уйғониш даврида антик адабиёт ёдгорликларининг дастлабки кўринишларини, аслий матнларини тиклашга қизиқиш кучайган.

    Ўзбекистонда М. ўз тарихига эга. 1400 й. давомида Ўзбекистон олимларининг араб, форс ва ўзбек тилида яратган кўплаб йирик дурдона асарлари ўз даврида, ундан кейинги даврларда ўрганилиб, хаттотлар томонидан кўчирилиб, хатонуқсонлари бошқа нусхалар орқали тўғриланиб, ҳоз. кунимизга қадар етказиб келинган. Бу ишга рус олимлари В. В. Бартольд, И. Ю. Крач-ковский, А. К. Боровков, А. Н. Кононов ва б. ҳам муносиб ҳисса қўшишди. Республикамизда М. бўйича ишлар Ўзбекистон ФА Тил ва адабиёт, Шарқшу-нослик ин-тларида олиб борилмоқда. Алишер Навоий асарларининг илмийтанқидий матнларини тайёрлаш ва нашр эттиришни С. Айний («Хамса»нинг қисқартирилган нашри), О. Шарафиддинов, И. Султонов («Мезон ул-авзон»), А. Н. Кононов («Маҳбуб ул-қулуб») ва б. амалга оширдилар. Матн-шунос олим П. Шамсиев Навоий «Хамса»сининг тўла ва яхлит бир китоб ҳолида нашрга тайёрлаш борасида мураккаб матнчиликтадқиқий ишлар олиб борди. Натижада «Хамса»га кирган беш достон: «Ҳайрат ул-аброр», «Фарҳод ва Ширин», «Лайли ва Маж-нун», «Сабъаи сайёр», «Садди Искандарий»ларнинг барча нашрларини Султонали Машҳадий, Абдужамил Котиб ва б. котиблар томонидан кўчирилган нусхалари б-н қиёслаб, «Хамса»нинг асл матнига яқин келадиган илмийтанқидий матнини тайёрлади ва 1960 й. нашр эттирди. Ҳамид Сулаймонов Навоийнинг «Хазойин улмаоний» асари танқидий матнини тайёрлаб нашр эттирди (1958—61). С. Ғаниева «Мажолис уннафоис» асари танқидий матнини тайёрлади. Ўзбек олимлардан С. Мирзаев, Ғ. Каримов, С. Муталлибов, С. Долимов, Р. Мажидийларнинг матнчиликдаги хизматлари натижасида бир қатор ўзбек мумтоз шоирларининг асарлари нашр этилди. Ёзувчи ва шоирлардан Абдулла Қодирий, Чўлпон, Ҳамза, Ойбек, Ҳамид Олимжон, Ғафур Ғулом, Усмон Носир асарлари матнини нашр этишда ҳам М. ишлари амалга оширилди. Ўзбек халқ оғзаки ижоди асарлари матнини тайёрлаш, нашр этиш соҳасида Б. Каримов, Ҳ. Зарифов, 3. Каримова, М. Афзалов, Т. Мирзаев, М. Муродов ва б. хизматини таъкидлаш мумкин.

    Исматулла Абдуллаев.

    Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.