Mavlonozoda

Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 6–7-b. — ziyouz.com

Mavlonozoda (14 a.) - 1365-66 y.larda Samarqandda kötarilgan sarbadorlar qözğoloni rahbari. Möğuliston xoni Ilyosxöja Movarounnahrga hujumi paytida Samarqand mudofaasiga boşçilik qilgan. Möğullar Samarqandni egallaş uçun otlanganlarida şahar hrkimi qoçib ketgan. Şunda M. jome masjidi oldida töplangan 10 ming kişilik şahar aholisi örtasida qizğin nutq sözlab xalqni kuraşga çorlagan va Samarqandni mudofaa etişga rahbarlik qilişni öz zimmasiga olgan. Hofizi Abrunnng «Zubdat ut-tavorix» asarida yozilişiça, M. Buxoro uluğzodalaridan, donişmand kişi bölib, u kamondan yaxşi öq otar, öta jur'atli va dovyurakligi b-n maşhur edi. Abu Bakr Kuluiy (Kalaviy) Naddof b-n birgalikda şahar mudofaasiga tayyorlangan, xususan, şahardagi barça darvozalarni berkitgan. Köçalar, boğlar atrofiga ğovlar qurdirgan. Faqat bir köçani oçiq qoldirib, şu yerda M.ning özi 500 kişisi b-n pistirmada ötirgan. Duşmanning qorovul qismlari heç qanday xavotirsiz şaharga kirib kelganda, M.ning işorasi b-n dömbiralar çalingan. Duşmanga har tomondan öq-yoylar, toşlar yoğdirilgan, ularni tayoqlar b-n savalaganlar. Natijada möğullarning 1000 askari majruh bölgan, 100 tasi esa qölga olingan. Ertasi kuni ham möğullar butun kuçlarini işga solib hamla qilsalar, turli harbiy hiylalar qöllasalar ham şaharni ololmaganlar. Keyinçalik ularning otlariga ölat tegib, qirila boşlagaç, möğullar Movarounnahrni tark etişga majbur böldi. Şahardagi hokimiyatni qölga kiritgan sarbadorlar aholiga zulm qila boşladi.

Hofizi Abruning yozişiça, bundan xabar topgan Amir Husayn Balx, Badaxşon, Qunduz, Bağlon, Andxud va Şibirğon laşkarini töplab, Samarqand tomon yuzlangan. U sarbadorlarga maktub yöllab, unda ularga işonişini, hatto öz amirlaridan ham yaqin tutişini yozgan va Samarqand yaqinidagi Konigil mavzesiga yetguniça uning huzuriga kelmaslikni iltimos qilgan. Sarbadorlar uning takallufini çin bilib, fursatni qöldan boy berganlar. Amir Husayn Konigilga yetib kelgaç, unga izzat-ikrom bildiriş, tortiqlar taqdim etiş uçun istiqboliga çiqqanlar va xizmatiga şay bölib turganlar. Amir Xusayn 1kuni sarbadorlarga iltifotlar körsatgan. Bundan sarbadorlar yanada ruhlanib, köngillaridan xavf-xatar ğubori kötarilib, ertasi kuni köproq sovğalar va kamyob mollar b-n uning huzuriga yöl olganlar. Karbosga yetganlarida Amir Husaynning buyruğiga köra, ularning hammasi qölga olinib qatl etilgan. Faqat M.ni Amir Temur iltimos qilib, dor tagidan qutqarib qolgan. Tarixçi Abdurazzoq Samarqandiyning yozişiça, Amir Temur M. uçun şafoat tilab uni xalos etgan. Bunga Amir Temurning ilgari ham sarbadorlarning ayrim rahbarlari b-n aloqada bölganligi taxmin qilinadi.

Ad.: Abdurazzoq Samarqandiy, Matlai sa'dayn va majmai bahrayn. T., 1969; Nizomiddin Şomiy, Zafarnoma, T., 1996.

Faxriddin Hasanov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

МАВЛОНОЗОДА (14 а.) - 1365-66 й.ларда Самарқандда кўтарилган сарбадорлар қўзғолони раҳбари. Мўғулистон хони Илёсхўжа Мовароуннаҳрга ҳужуми пайтида Самарқанд мудофаасига бошчилик қилган. Мўғуллар Самарқандни эгаллаш учун отланганларида шаҳар ҳркими қочиб кетган. Шунда М. жоме масжиди олдида тўпланган 10 минг кишилик шаҳар аҳолиси ўртасида қизғин нутқ сўзлаб халқни курашга чорлаган ва Самарқандни мудофаа этишга раҳбарлик қилишни ўз зиммасига олган. Ҳофизи Абрунннг «Зубдат ут-таворих» асарида ёзилишича, М. Бухоро улуғзодаларидан, донишманд киши бўлиб, у камондан яхши ўқ отар, ўта журъатли ва довюраклиги б-н машҳур эди. Абу Бакр Кулуий (Калавий) Наддоф б-н биргаликда шаҳар мудофаасига тайёрланган, хусусан, шаҳардаги барча дарвозаларни беркитган. Кўчалар, боғлар атрофига ғовлар қурдирган. Фақат бир кўчани очиқ қолдириб, шу ерда М.нинг ўзи 500 кишиси б-н пистирмада ўтирган. Душманнинг қоровул қисмлари ҳеч қандай хавотирсиз шаҳарга кириб келганда, М.нинг ишораси б-н дўмбиралар чалинган. Душманга ҳар томондан ўқ-ёйлар, тошлар ёғдирилган, уларни таёқлар б-н савалаганлар. Натижада мўғулларнинг 1000 аскари мажруҳ бўлган, 100 таси эса қўлга олинган. Эртаси куни ҳам мўғуллар бутун кучларини ишга солиб ҳамла қилсалар, турли ҳарбий ҳийлалар қўлласалар ҳам шаҳарни ололмаганлар. Кейинчалик уларнинг отларига ўлат тегиб, қирила бошлагач, мўғуллар Мовароуннаҳрни тарк этишга мажбур бўлди. Шаҳардаги ҳокимиятни қўлга киритган сарбадорлар аҳолига зулм қила бошлади.

Ҳофизи Абрунинг ёзишича, бундан хабар топган Амир Ҳусайн Балх, Бадахшон, Қундуз, Бағлон, Андхуд ва Шибирғон лашкарини тўплаб, Самарқанд томон юзланган. У сарбадорларга мактуб йўллаб, унда уларга ишонишини, ҳатто ўз амирларидан ҳам яқин тутишини ёзган ва Самарқанд яқинидаги Конигил мавзесига етгунича унинг ҳузурига келмасликни илтимос қилган. Сарбадорлар унинг такаллуфини чин билиб, фурсатни қўлдан бой берганлар. Амир Ҳусайн Конигилга етиб келгач, унга иззат-икром билдириш, тортиқлар тақдим этиш учун истиқболига чиққанлар ва хизматига шай бўлиб турганлар. Амир Хусайн 1куни сарбадорларга илтифотлар кўрсатган. Бундан сарбадорлар янада руҳланиб, кўнгилларидан хавф-хатар ғубори кўтарилиб, эртаси куни кўпроқ совғалар ва камёб моллар б-н унинг ҳузурига йўл олганлар. Карбосга етганларида Амир Ҳусайннинг буйруғига кўра, уларнинг ҳаммаси қўлга олиниб қатл этилган. Фақат М.ни Амир Темур илтимос қилиб, дор тагидан қутқариб қолган. Тарихчи Абдураззоқ Самарқандийнинг ёзишича, Амир Темур М. учун шафоат тилаб уни халос этган. Бунга Амир Темурнинг илгари ҳам сарбадорларнинг айрим раҳбарлари б-н алоқада бўлганлиги тахмин қилинади.

Ад.: Абдураззоқ Самарқандий, Матлаи саъдайн ва мажмаи баҳрайн. Т., 1969; Низомиддин Шомий, Зафарнома, Т., 1996.

Фахриддин Ҳасанов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.