Mavrikiy
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 8–10-b. — ziyouz.com
Mavrikiy (Mauritius), Mavrikiy Respublikasi (Republic of Mauritius) — Hind okeanining ğarbiy qismida, Madagaskar o.dan şarkda joylaşgan davlat. Mavrikiy o., Rodriges o., Kargadoskaraxos va Agalega o.lari, Çagos arxipelagini öz içiga oladi (1982 y.da M. parlamenti Çagos arxipelagini mamlakat hududining ajralmas qismi deb e'lon qilgan. Buyuk Britaniya esa bu arxipelagni tortib olib, uning tarkibidagi Diyego-Garsiya orolini AQŞga 50 yilga ijaraga topşirgan). Mayd. 2045 km2. Aholisi 1,8 mln. kişi (2001). Poytaxti — Port-Lui ş. Ma'muriy jihatdan 5 şahar va 9 okrug (district)ra bölinadi.
Davlat tuzumi. M. — respublika. Buyuk Britaniya boşçiligidagi Hamdöstlik a'zosi. Amaldagi konstitutsiyasi 1968 y.da qabul qilingan va keyinçalik qöşimçalar kiritilgan. Davlat boşliği — prezident (1992 y.dan Kassem Utim). U parlament deputatlarining odsiy köpçilik ovozi b-n 5 y. muddatga sailanadi. Qonun çiqaruvçi hokimiyati — Milliy assambleya (bir palatali parlament). Ijroiya hokimiyatni Vazirlar Kengaşi amalga oşiradi. Boş vazir va vazirlarni prezident tayinlaydi.
Tabiati. Orollar vulkanlar otilişidan paydo bölgan, bazalt, dolomit va tuflardan tuzilgan. Yer yuzasi, ayniqsa, Mavrikiy o.ning jan.-ğarbi qirlardan iborat (eng baland joyi 826 m), orolning örta qismi — 600 m gaça balandlikdagi plato, şim. va şarqida sohili kambar tekislik. Rodriges o.ning bal. 396 m gaça. Qirğoqlar orolga ötişni qiyinlaştiruvçi marjon riflari b-n öralgan. Iqlimi — tropik dengiz iqlimi. Örtaça t-ra eng issiq oy — fev.da 26°, eng salqin oy — avg.da 16°, sohilda 18,5° gaça. Yillik yoğin 1500— 5000 mm gaça, yozi seryoğin. Daryolari kamsuv, qurğoqçil davrda quriydi, eng yirigi — Grandrivyer. Qalin tropik örmonlar toğlarda saqlangan. Mavrikiy o.ning 1/4 qismi örmon.
Axolisi, asosan, hind-mavrikiylar (69%), kreollar (27%) va h. k. Rasmiy til — ingliz tili; fransuz va kreol tili ham keng tarqalgan. Aholining 50% ga yaqini hindu, 33% xristian, 16% islom diniga e'tiqod qiladi. Şahar aholisi 41%. Yirik şaharlari — Port-Lui, Bo-Bassen-Roz-Xill, Vakoa-Feniks.
Tarixi. Mavrikiy o. arab sayyohlarining esdaliklarida Dina Arobi (Kumuş o.) nomi b-n tilga olinadi (10-a.). Orolda odam yaşamagan. 16-a. boşlarida dastlab portugallar kelib örnaşdi. 1958 y. orolni gollandlar egalladi va şahzoda Morits (Oranlik) şarafiga Mavrikiy deb atadi. Gollandiya hukmronligi davrida orolga Şarqiy Afrikadan qullar keltirildi. 1715 y.dan orol Fransiya, 1810 y.dan Angliya hukmronligida böldi. 1814 y.dan esa rasman Angliya mustamlakasiga aylandi. M. aholisi köp yillar davomida mustamlaka tuzumiga qarşi tinmay kuraş olib bordi. 1935 y. M.da kasaba uyuşmalari yuzaga keldi, 1936 y. dastlabki siyosiy partiya — örta va mayda burjuaziyaga tayanuvçi Leyboristlar partiyasi taşkil topdi. 2-jahon uruşi (1939—45)dan söng mustamlakaçilikka qarşi kuraş yanada kuçaydi. Natijada Buyuk Britaniya ma'muriyati bir oz yon berişga majbur böldi. Qonun çiqaruvçi kengaşning huquqi kengaytirildi, umumiy saylov huquqi joriy etildi. 1968 y. 12 martda Hamdöstlik doirasidagi mustaqil davlat deb e'lon qilindi. Ammo hali Oliy hokimiyatni Buyuk Britaniya qiroliçasi tayinlaydigan general-gubernator idora qilar edi. Nihoyat, 1992 y. 12 martda mamlakat respublika deb e'lon etilib, M. Respublikasi nomini oldi. M. — 1968 y.dan BMT a'zosi. Milliy bayrami — 12 mart — Mustaqillik kuni (1968) va Respublika kuni (1992).
Siyosiy partiyalari va kasaba uyuşmalari. M. leyboristlar partiyasi, 1936 y.da tuzilgan; M. sotsialdemokratik partiyasi, 1955 y.da asos solingan; Jangovar sotsialistik harakat, 1983 y. tuzilgan; M. jangovar harakati, 1969 y.da tuzilgan; Rodriges xalq, taşkiloti, 1982 y.da asos solingan. Işçilar umumiy Federatsiyam, 53 tarmoq kasaba uyuşmasini birlaştiradi, 1971 y. taşkil etilgan; M. mehnat kongressi, 1963 y.da tuzilgan.
Xöjaligi. M. — agrar-industrial mamlakat. Yalpi içki mahsulotda qişloq va örmon xöjaligi hamda baliqçilikning uluşi 10,4%, sanoat, asosan, qayta işlaş tarmoqlarining uluşi 23%. Hududining 56% ekinzor va boğlardan iborat. Asosiy q.x. ösimligi şakarqamiş bölib, u ekinzorlarning 94%ni egallaydi. Çoy, tamaki, banan, aloe, şoli, makkajöxori, kartoşka, sabzavot, höl meva ham yetiştiriladi. Çorvaçiligida qoramol va eçki boqiladi. Parrandaçilik mavjud. Baliq ovlanadi. Sanoatida şakarqamişni qayta işlaydigan korxonalar ustun. Şveysariya soat z-dlari uçun sun'iy yoqut işlaş, tranzistorlar uçun detallar, közoynak gardişlari i.ç., zargarlik toşlariga sayqal beriş yölga qöyilgan. Çoy va tamaki bargini, sabzavot va höl meva, agavani, mol terisini kayta işlaydigan f-kalar, kemasozlik, yengil sanoat tarmoqlari, ma'danli öğit va neft mahsulotlari korxonalari mavjud. Yiliga 390 mln. kVt/soat ga yaqin elektr energiya hosil qilinadi. Sayyohlik rivojlangan. M.da avtomobil yöllari uz. —2 ming km. Yirik dengiz porti — Port-Lui. Plezans ş.da xalqaro aeroport bor. M. çetga qand-şakar, çoy, teri mahsulotlari va poyabzal, töqimaçilik yarim mahsulotlari çiqaradi. Çetdan oziq-ovqat va neft mahsulotlari, maşina va uskunalar, sanoat mollari keltiradi. Savdo-sotiqdagi asosiy mijozlari: Buyuk Britaniya, Fransiya, AQŞ, JAR, Germaniya, Yaponiya, Xitoy. Pul birligi — Mavrikiy rupiyasi.
Maorifi, ilmiy va madaniy-ma'rifiy muassasalari. M. dagi boşlanğiç va örta maktablarda öqiş bepul va majburiy. Davlat va xususiy öquv yurtlari ham bor. Maorifi ingliz tizimi ta'sirida tarkib topgan: boşlanğiç maktab 6 y., örta maktab 7 y. Kasb-hunar ta'limi boşlanğiç maktab negizida 1 y.dan 3 y.gaça davom etadi. 5 y.lik töliqsiz maktab negizida texnika kolleji işlaydi. Port-Lui ş.da M. unti (1965), Moko ş.da M. Gandi nomidagi in-t, qand-şakar sanoati uçun mutaxassislar tayyorlovçi regional markaz mavjud. Port-Lui ş.da in-t (1980), Redyui ş.da Qand-şakar sanoati tadqiqot in-ti işlaydi. M.da un-t, şahar kutubxonasi, M. in-ti, Britaniya kengaşi, Qand-şakar sanoati tadqiqot in-ti kutubxonalari bor. Port-Lui ş.da muzey (1885), M. gerbariysi (1960), Maebur ş.da Tarix muzeyi mavjud.
Matbuoti, radioeşittirişi va telekörsatuvi. M.da naşr etiladigan asosiy gaz.lar: «Souşelist» («Sotsialist», kundalik gaz., 1983 y.dan), «Çayna Tayms» («Xitoy vaqti», xitoy tilidagi kundalik gaz., 1959 y.dan), «Ekspress» (ingliz va fransuz tillarida çiqadigan kundalik gaz., 1963 y.dan), «Uikend» («Hafta oxiri», fransuz va ingliz tillarida çiqadigan haftalik gaz., 1966 y.dan), «Nuvo militan» («Yangi jangçi», ingliz va fransuz tillarida çiqadigan haftalik gaz., 1979 y.dan), «Mirror» («Közgu», xitoy, ingliz va fransuz tillarida çiqadigan yakşanbalik gaz.). M. radioeşittiriş korporatsiyasi 1964 y.da tuzilgan. Televideniye xizmatiga 1965 y.da asos solingan.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
МАВРИКИЙ (Mauritius), Маврикий Республикаси (Republic of Mauritius) — Ҳинд океанининг ғарбий қисмида, Мадагаскар о.дан шаркда жойлашган давлат. Маврикий о., Родригес о., Каргадоскарахос ва Агалега о.лари, Чагос архипелагини ўз ичига олади (1982 й.да М. парламенти Чагос архипелагини мамлакат ҳудудининг ажралмас қисми деб эълон қилган. Буюк Британия эса бу архипелагни тортиб олиб, унинг таркибидаги Диего-Гарсия оролини АҚШга 50 йилга ижарага топширган). Майд. 2045 км2. Аҳолиси 1,8 млн. киши (2001). Пойтахти — Порт-Луи ш. Маъмурий жиҳатдан 5 шаҳар ва 9 округ (district)ra бўлинади.
Давлат тузуми. М. — республика. Буюк Британия бошчилигидаги Ҳамдўстлик аъзоси. Амалдаги конституцияси 1968 й.да қабул қилинган ва кейинчалик қўшимчалар киритилган. Давлат бошлиғи — президент (1992 й.дан Кассем Утим). У парламент депутатларининг одций кўпчилик овози б-н 5 й. муддатга саиланади. Қонун чиқарувчи ҳокимияти — Миллий ассамблея (бир палатали парламент). Ижроия ҳокимиятни Вазирлар Кенгаши амалга оширади. Бош вазир ва вазирларни президент тайинлайди.
Табиати. Ороллар вулканлар отилишидан пайдо бўлган, базальт, доломит ва туфлардан тузилган. Ер юзаси, айниқса, Маврикий о.нинг жан.-ғарби қирлардан иборат (энг баланд жойи 826 м), оролнинг ўрта қисми — 600 м гача баландликдаги плато, шим. ва шарқида соҳили камбар текислик. Родригес о.нинг бал. 396 м гача. Қирғоқлар оролга ўтишни қийинлаштирувчи маржон рифлари б-н ўралган. Иқлими — тропик денгиз иқлими. Ўртача т-ра энг иссиқ ой — фев.да 26°, энг салқин ой — авг.да 16°, соҳилда 18,5° гача. Йиллик ёғин 1500— 5000 мм гача, ёзи серёғин. Дарёлари камсув, қурғоқчил даврда қурийди, энг йириги — Грандривьер. Қалин тропик ўрмонлар тоғларда сақланган. Маврикий о.нинг 1/4 қисми ўрмон.
Ахолиси, асосан, ҳинд-маврикийлар (69%), креоллар (27%) ва ҳ. к. Расмий тил — инглиз тили; француз ва креол тили ҳам кенг тарқалган. Аҳолининг 50% га яқини ҳинду, 33% христиан, 16% ислом динига эътиқод қилади. Шаҳар аҳолиси 41%. Йирик шаҳарлари — Порт-Луи, Бо-Бассен-Роз-Хилл, Вакоа-Феникс.
Тарихи. Маврикий о. араб сайёҳларининг эсдаликларида Дина Ароби (Кумуш о.) номи б-н тилга олинади (10-а.). Оролда одам яшамаган. 16-а. бошларида дастлаб португаллар келиб ўрнашди. 1958 й. оролни голландлар эгаллади ва шаҳзода Мориц (Оранлик) шарафига Маврикий деб атади. Голландия ҳукмронлиги даврида оролга Шарқий Африкадан қуллар келтирилди. 1715 й.дан орол Франция, 1810 й.дан Англия ҳукмронлигида бўлди. 1814 й.дан эса расман Англия мустамлакасига айланди. М. аҳолиси кўп йиллар давомида мустамлака тузумига қарши тинмай кураш олиб борди. 1935 й. М.да касаба уюшмалари юзага келди, 1936 й. дастлабки сиёсий партия — ўрта ва майда буржуазияга таянувчи Лейбористлар партияси ташкил топди. 2-жаҳон уруши (1939—45)дан сўнг мустамлакачиликка қарши кураш янада кучайди. Натижада Буюк Британия маъмурияти бир оз ён беришга мажбур бўлди. Қонун чиқарувчи кенгашнинг ҳуқуқи кенгайтирилди, умумий сайлов ҳуқуқи жорий этилди. 1968 й. 12 мартда Ҳамдўстлик доирасидаги мустақил давлат деб эълон қилинди. Аммо ҳали Олий ҳокимиятни Буюк Британия қироличаси тайинлайдиган генерал-губернатор идора қилар эди. Ниҳоят, 1992 й. 12 мартда мамлакат республика деб эълон этилиб, М. Республикаси номини олди. М. — 1968 й.дан БМТ аъзоси. Миллий байрами — 12 март — Мустақиллик куни (1968) ва Республика куни (1992).
Сиёсий партиялари ва касаба уюшмалари. М. лейбористлар партияси, 1936 й.да тузилган; М. социалдемократик партияси, 1955 й.да асос солинган; Жанговар социалистик ҳаракат, 1983 й. тузилган; М. жанговар ҳаракати, 1969 й.да тузилган; Родригес халқ, ташкилоти, 1982 й.да асос солинган. Ишчилар умумий Федерациям, 53 тармоқ касаба уюшмасини бирлаштиради, 1971 й. ташкил этилган; М. меҳнат конгресси, 1963 й.да тузилган.
Хўжалиги. М. — аграр-индустриал мамлакат. Ялпи ички маҳсулотда қишлоқ ва ўрмон хўжалиги ҳамда балиқчиликнинг улуши 10,4%, саноат, асосан, қайта ишлаш тармоқларининг улуши 23%. Ҳудудининг 56% экинзор ва боғлардан иборат. Асосий қ.х. ўсимлиги шакарқамиш бўлиб, у экинзорларнинг 94%ни эгаллайди. Чой, тамаки, банан, алоэ, шоли, маккажўхори, картошка, сабзавот, ҳўл мева ҳам етиштирилади. Чорвачилигида қорамол ва эчки боқилади. Паррандачилик мавжуд. Балиқ овланади. Саноатида шакарқамишни қайта ишлайдиган корхоналар устун. Швейцария соат з-длари учун сунъий ёқут ишлаш, транзисторлар учун деталлар, кўзойнак гардишлари и.ч., заргарлик тошларига сайқал бериш йўлга қўйилган. Чой ва тамаки баргини, сабзавот ва ҳўл мева, агавани, мол терисини кайта ишлайдиган ф-калар, кемасозлик, енгил саноат тармоқлари, маъданли ўғит ва нефть маҳсулотлари корхоналари мавжуд. Йилига 390 млн. кВт/соат га яқин электр энергия ҳосил қилинади. Сайёҳлик ривожланган. М.да автомобиль йўллари уз. —2 минг км. Йирик денгиз порти — Порт-Луи. Плезанс ш.да халқаро аэропорт бор. М. четга қанд-шакар, чой, тери маҳсулотлари ва пойабзал, тўқимачилик ярим маҳсулотлари чиқаради. Четдан озиқ-овқат ва нефть маҳсулотлари, машина ва ускуналар, саноат моллари келтиради. Савдо-сотиқдаги асосий мижозлари: Буюк Британия, Франция, АҚШ, ЖАР, Германия, Япония, Хитой. Пул бирлиги — Маврикий рупияси.
Маорифи, илмий ва маданий-маърифий муассасалари. М. даги бошланғич ва ўрта мактабларда ўқиш бепул ва мажбурий. Давлат ва хусусий ўқув юртлари ҳам бор. Маорифи инглиз тизими таъсирида таркиб топган: бошланғич мактаб 6 й., ўрта мактаб 7 й. Касб-ҳунар таълими бошланғич мактаб негизида 1 й.дан 3 й.гача давом этади. 5 й.лик тўлиқсиз мактаб негизида техника коллежи ишлайди. Порт-Луи ш.да М. унти (1965), Моко ш.да М. Ганди номидаги ин-т, қанд-шакар саноати учун мутахассислар тайёрловчи регионал марказ мавжуд. Порт-Луи ш.да ин-т (1980), Редюи ш.да Қанд-шакар саноати тадқиқот ин-ти ишлайди. М.да ун-т, шаҳар кутубхонаси, М. ин-ти, Британия кенгаши, Қанд-шакар саноати тадқиқот ин-ти кутубхоналари бор. Порт-Луи ш.да музей (1885), М. гербарийси (1960), Маэбур ш.да Тарих музейи мавжуд.
Матбуоти, радиоэшиттириши ва телекўрсатуви. М.да нашр этиладиган асосий газ.лар: «Соушелист» («Социалист», кундалик газ., 1983 й.дан), «Чайна Таймс» («Хитой вақти», хитой тилидаги кундалик газ., 1959 й.дан), «Экспресс» (инглиз ва француз тилларида чиқадиган кундалик газ., 1963 й.дан), «Уикенд» («Ҳафта охири», француз ва инглиз тилларида чиқадиган ҳафталик газ., 1966 й.дан), «Нуво милитан» («Янги жангчи», инглиз ва француз тилларида чиқадиган ҳафталик газ., 1979 й.дан), «Миррор» («Кўзгу», хитой, инглиз ва француз тилларида чиқадиган якшанбалик газ.). М. радиоэшиттириш корпорацияси 1964 й.да тузилган. Телевидение хизматига 1965 й.да асос солинган.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.