Maxdum ibn Nosir Ahmad Doniş

Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 859–860-b. — ziyouz.com

Ahmad Doniş Maxdum ibn Nosir (taxallusi Kalla; 1826 — Buxoro — 1897) — yozuvçi, rassom, xattot, olim, ma'rifatparvar. 19- a.da Buxoro taraqqiyparvar muhitining yuzaga kelişida muhim örin tutgan. Tojik tilida ijod qilgan. Mudarris oilasida tuğilgan. A. D. boşlanğiç savodni onasidan olgan, söng maktabda, madrasada tahsil körgan. Adabiyot, tarix, falsafa, tibbiyot, mat., astronomiya ilmini mustaqil örgangan. Xattotlik, rassomlik va naqqoşlikni yaxşi bilgan, munajjimlikdan yaxşi xabardorligi b-n Nasrumaxon nazariga tuşgan. 1857, 1869, 1873 y.larda Buxoro amiri elçilarining mirzasi bölib, Rossiya (Peterburg) ga borgan. Safar taassurotlari asosida «Navodir ul-vaqoye'» («Nodir voqealar») va «Tarjimai ahvoli amironi Buxoro» («Buxoro amirlarining tarjimai hollari») kabi asarlar yozgan. Ularda amirlik tuzumini isloh qiliş masalasini kögargan. A. D. amir Muzaffar taklifi b-n «Manozir ul-kavokib» («Sayyoralarning joylaşişlari») nomli astronomiya (ilmi nujum)ga oid kitob yozgan (1865). 1870 — 73 ylarda islohot haqida «Risolai dar nazmi tamaddun va taovun» («Madaniyat va jamiyat tartibi haqida risola») asarini yaratgan. Biroqundagi fikrlar amirga yoqmagan va uni saroydan uzoqlaştirgan (1874). A. D. ma'lum muddat Buxoro tumanlarida qozi lavozimida işlagan. Amir Muzaffar vafotidan söng Buxoroga qaytgan, madrasalardan birida mudarrislik qilgan.

A. D. «Nodir voqealar» asarida fan, texnika yangiliklari, tabiat hodisalari, geogr., insonning uzoq umr körişi, koinotning kelib çiqişi, Oy va Quyoş tutilişi, zilzila haqida fikr yuritgan, Yevropa ilm-fanini örganişga da'vat etgan. «Risolai tarixiy» nomi b-n maşhur bölgan «Ta'rixi saltanati xonadoni manğitiya» asarida manğitlar sulolasining 100 yillik hukmronligi taxlil va tadqiq qilingan.

A.D. çizgan ayrim rasmlar saqlangan. «Maktab» nomli miniatyurasida xotinqizlarni öqitiş ğoyasi ilgari surilgan. 15- a. miniatyura san'ati uslubida çizilgan «Şoir va darviş» miniatyurasi, «Majnun sahroda» nomli 2 miniatyurasi, bangining hajviy rasmi, özi köçirgan va bezagan Bedil asarlari Özbekiston FA Şarqşunoslik in-ti (inv. № 373) va Özbekiston davlat san'at muzey i da saqlanadi. Toşkentdagi köçalardan biriga A. D. nomi berilgan.

Ad.: Möminov I., Özbekiston ijtimoiy-falsafiy tafakkuri tarixidan, T., 1964.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

АҲМАД ДОНИШ Махдум ибн Носир (тахаллуси Калла; 1826 — Бухоро — 1897) — ёзувчи, рассом, хаттот, олим, маърифатпарвар. 19- а.да Бухоро тараққийпарвар муҳитининг юзага келишида муҳим ўрин тутган. Тожик тилида ижод қилган. Мударрис оиласида туғилган. А. Д. бошланғич саводни онасидан олган, сўнг мактабда, мадрасада таҳсил кўрган. Адабиёт, тарих, фалсафа, тиббиёт, мат., астрономия илмини мустақил ўрганган. Хаттотлик, рассомлик ва наққошликни яхши билган, мунажжимликдан яхши хабардорлиги б-н Насрумахон назарига тушган. 1857, 1869, 1873 й.ларда Бухоро амири элчиларининг мирзаси бўлиб, Россия (Петербург) га борган. Сафар таассуротлари асосида «Наводир ул-вақоеъ» («Нодир воқеалар») ва «Таржимаи аҳволи амирони Бухоро» («Бухоро амирларининг таржимаи ҳоллари») каби асарлар ёзган. Уларда амирлик тузумини ислоҳ қилиш масаласини кўгарган. А. Д. амир Музаффар таклифи б-н «Манозир ул-кавокиб» («Сайёраларнинг жойлашишлари») номли астрономия (илми нужум)га оид китоб ёзган (1865). 1870 — 73 йларда ислоҳот ҳақида «Рисолаи дар назми тамаддун ва таовун» («Маданият ва жамият тартиби ҳақида рисола») асарини яратган. Бироқундаги фикрлар амирга ёқмаган ва уни саройдан узоқлаштирган (1874). А. Д. маълум муддат Бухоро туманларида қози лавозимида ишлаган. Амир Музаффар вафотидан сўнг Бухорога қайтган, мадрасалардан бирида мударрислик қилган.

А. Д. «Нодир воқеалар» асарида фан, техника янгиликлари, табиат ҳодисалари, геогр., инсоннинг узоқ умр кўриши, коинотнинг келиб чиқиши, Ой ва Қуёш тутилиши, зилзила ҳақида фикр юритган, Европа илм-фанини ўрганишга даъват этган. «Рисолаи тарихий» номи б-н машҳур бўлган «Таърихи салтанати хонадони манғития» асарида манғитлар сулоласининг 100 йиллик ҳукмронлиги тахлил ва тадқиқ қилинган.

А.Д. чизган айрим расмлар сақланган. «Мактаб» номли миниатюрасида хотинқизларни ўқитиш ғояси илгари сурилган. 15- а. миниатюра санъати услубида чизилган «Шоир ва дарвиш» миниатюраси, «Мажнун саҳрода» номли 2 миниатюраси, бангининг ҳажвий расми, ўзи кўчирган ва безаган Бедил асарлари Ўзбекистон ФА Шарқшунослик ин-ти (инв. № 373) ва Ўзбекистон давлат санъат музей и да сақланади. Тошкентдаги кўчалардан бирига А. Д. номи берилган.

Ад.: Мўминов И., Ўзбекистон ижтимоий-фалсафий тафаккури тарихидан, Т., 1964.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.