Maxdumi A'zam

Maxdumi A'zam (asl ismi Sayyid Ahmad Xojagi ibn Sayyid Jaloliddin Kosoniy Dahbediy; 1463/64, Koson ş. — 1542) — movarounnahrlik alloma, yirik diniy arbob, na-qşbandiylik rahnamosi. Ilk ta'limni Koson ş.da olgan. Madrasani bitirgaç, Şayx Mir Sayyid Aliga şogird tuşadi, söng Toşkentga kelib, Xoja Axrorning şogirdi Muhammad Qozi (1516 y.v.e.)ga xalifa böladi. Ustozi b-n Hirotga safar qiladi, Ab-durahmon Jomiy b-n uçraşadi. 1503 y. Buxoroga köçib keladi. Bir oz vaqt ötgaç, Axsikatga borib naqşbandiylik tariqatini tarğib eta boşlaydi. Muhammad Qozi vafotidan söng tariqat şayxlari M. A.ni öz peşvolari sifatida e'tirof etişdi va uning şuhrati Movarounnahr hamda uning atrofidagi mamlakatlarga yoyildi. Bo-bur M.A.ga bağişlab ruboiylar yezdi. M.A. ham şoir haqidagi «Boburiya» risolasini yozib, Hindistonga jönatgan. Şayboniy sultonlari va hokimlari M. A. ni özlarining piri deb bilganlar.

M. A. tasavvuf nazariyasi va amaliyoti, xususan, naqşbandiylik ta'limotini rivojlantirdi. Uning «Asror unnikoh» («Nikoh sirlari»), «Ganjnoma» («Boylik haqida risola»), «Risolat unsam'iyyatun» («Samo' risolasi»), «Bayoni zikr» («Zikr bayoni»), «Risola-i silsila-i Xöjagon» («Xöjagon silsilasiga oid risola»), «Me'roj-uloşiqiyn» («Oşiqlar me'roji»), «Murşidu-ssolikiyn» («Soliklar murşidi»), «Risola-i Naqşbandiyya», «Risolat un-vujudiyyatun» («Vujudlar haqida risola») kabi 30 dan ortiq risolasi bor. Bu asarlarida ulamolar, sufiy şayxlar va davlat arboblari orasidagi munosabatlarga töxtalgan. Tariqat odobu qoidalarida murid va şayx munosabatlari özaro hurmat-izzat asosida qurilmoği lozimligini uqtirgan. M. A. fikriça, tariqat a'zolari xalqqa yaqin bölib, uning dardlari va ehtiyojlariga qayğudoş bölsa, bu ham tariqatga, ham xalqqa foydalidir. M. A. asarlari Özbekiston FA Şarqşunoslik in-ti fondida saqlanadi.