Maxorka
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 312-b. — ziyouz.com
Maxorka (Nicotiana rustica L.) — tomatdoşlar oilasining tamaki turkumiga mansub bir yillik ösimlik; texnika ekini. Vatani — Jan. Amerika. Yevropaga 16-a.da, Rossiyaga 17-a.da keltirilgan. Polşa, Vengriya, Hindiston, Tunis, Rossiya, Ukraina, Belorussiya, Qozoğistonda ekiladi. Özbekistonda qadimdan xöjaliklarda maxsus östirilgan. Hoz. davrda Samarqand, Qaşqadaryo vilo-yatlarida ekiladi. Ildizi öq ildiz, tuproqqa 1,5 m gaça kirib boradi. Poyasi tik, ğadir-budir, yuzasi qovur-ğali, içi ğovak töqima b-n tölgan, bal. 1,2—1,3 m. Bargi oddiy, yuraqsimon, tuxumsimon, bandli, yuzasi burişgan, yaşil, sarğiş-yaşil. Guli 2 jinsli, sariq yoki sarğiş-yaşil, töpguli rövak. Özidan çanglanadi. Mevasi 2 pallali, köp uruğli kösakça. Uruği mayda. 1000 ta uruği vazni 0,25—0,35 g. Quritilgan bargida (KURUQ modda hisobida) 1 — 10% nikotin, 15—20% organik ktalar (5— 10% limon kta) bor. Uruği 7—8° da unib çiqadi. Ösimlik —2, —3° sovuqda nobud böladi. Yoruğsevar, namsevar. Unumdor, toza tuproqlarda yaxşi hosil beradi.
M.ning quritilgan bargidan çekiladigan, hidlanadigan va çaynaydigan mahsulotlar olinadi, nikotin kislotasi (RR vitamini), ekinlar zararkunandalari va qötirga qarşi dorilar, nikotin va limon ktasi işlab çiqariladi. Uruğining tarkibida 35—40% texnik moy böladi, lok-böyoq sanaotida va sovun i. ç.da işlatiladi. Erta bahorda uruği parniklarga sepiladi, ösimlik 5—6 barg çiqarganda dalaga köçati 60x20, 70x20 sxemada ekiladi (ba'zan uruğini bevosita dalaga ekiş mumkin). Ösuv davrida 3—4 marta ötoq va çopiq qilinadi, 2 marta oziklantiriladi. Hosil texnik jihatidan yetilganda yigiladi va maxsus quritiş xonalarida saqlanadi. Bargi 35—40% namlikkaça kuritiladi va navlarga ajratiladi. Hosildorligi (quruq barg böyiça) 18—20 s/ga.
Halima Otaboyeva.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
МАХОРКА (Nicotiana rustica L.) — томатдошлар оиласининг тамаки туркумига мансуб бир йиллик ўсимлик; техника экини. Ватани — Жан. Америка. Европага 16-а.да, Россияга 17-а.да келтирилган. Польша, Венгрия, Ҳиндистон, Тунис, Россия, Украина, Белоруссия, Қозоғистонда экилади. Ўзбекистонда қадимдан хўжаликларда махсус ўстирилган. Ҳоз. даврда Самарқанд, Қашқадарё вило-ятларида экилади. Илдизи ўқ илдиз, тупроққа 1,5 м гача кириб боради. Пояси тик, ғадир-будир, юзаси қовур-ғали, ичи ғовак тўқима б-н тўлган, бал. 1,2—1,3 м. Барги оддий, юрақсимон, тухумсимон, бандли, юзаси буришган, яшил, сарғиш-яшил. Гули 2 жинсли, сариқ ёки сарғиш-яшил, тўпгули рўвак. Ўзидан чангланади. Меваси 2 паллали, кўп уруғли кўсакча. Уруғи майда. 1000 та уруғи вазни 0,25—0,35 г. Қуритилган баргида (КУРУҚ модда ҳисобида) 1 — 10% никотин, 15—20% органик кталар (5— 10% лимон кта) бор. Уруғи 7—8° да униб чиқади. Ўсимлик —2, —3° совуқда нобуд бўлади. Ёруғсевар, намсевар. Унумдор, тоза тупроқларда яхши ҳосил беради.
М.нинг қуритилган баргидан чекиладиган, ҳидланадиган ва чайнайдиган маҳсулотлар олинади, никотин кислотаси (РР витамини), экинлар зараркунандалари ва қўтирга қарши дорилар, никотин ва лимон ктаси ишлаб чиқарилади. Уруғининг таркибида 35—40% техник мой бўлади, лок-бўёқ санаотида ва совун и. ч.да ишлатилади. Эрта баҳорда уруғи парникларга сепилади, ўсимлик 5—6 барг чиқарганда далага кўчати 60x20, 70x20 схемада экилади (баъзан уруғини бевосита далага экиш мумкин). Ўсув даврида 3—4 марта ўтоқ ва чопиқ қилинади, 2 марта озиклантирилади. Ҳосил техник жиҳатидан етилганда йигилади ва махсус қуритиш хоналарида сақланади. Барги 35—40% намликкача куритилади ва навларга ажратилади. Ҳосилдорлиги (қуруқ барг бўйича) 18—20 ц/га.
Ҳалима Отабоева.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.