Mayin junli qöylar
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 88–89-b. — ziyouz.com
Mayin junli qöylar - jun qoplami öta ziç joylaşgan tivit toifasidagi mayin toladan taşkil topgan qöylar guruhi. M.j.q. qadimdan urçitiladi. Avstraliya, Yevropa, AQŞ, Rossiya, Qozoğiston, Qirğiziston, Ukraina va b. mamlakatlarda boqiladi.
M.j.q. teri sathining 1 sm2 maydonçasida 4— 11 ming jun tolasi joylaşgan bölib, örtaça diametri 25 mkm dan oşmaydi. M.j.q. junining jingalaklari bir meyorda. Tolaning 1 sm2 uzunligida 6—9 jingalak mavjud. Teri qatlamlaridagi yoğ va ter bezlari mahsuli bölgan murakkab yoğter aralaşmalari jun tolalarini sirtdan qoplab, taşki muhitning noqulay şaroitlari (harorat, namlik) ta'siridan va ifloslanişidan asraydi. Junining örtaça uz. 7—10 sm.
M.j.q.larning asosiy mahsuloti bir xil tuzilişdan iborat, oq rang, ipaksimon tovlanuvçi, yuqori sifatli mayin jun. Yunonlar bu junni «oltin jun» deb ataşgan. Junni qayta işlaş va töqimaçilik sanoatida yuqori si-fatga ega bölgan silliq jun gazlamalar va movut işlab çiqariladi.
Asosiy jun mahsulotidan taşqari, mayin junli qöylardan göşt ham olinadi. Şunga köra, M.j.q. 3 guruhga: jundor (ozarbayjon toğ merinosi, Stavropol zotlari, sovet minorasi va b.); jungöşt yönalişidagi (Askaniya, Oltoykavkaz va b.) va göşt-jun yönalişidagi M.j.q. (arxaromerinoslar va b. zotlar)ga bölinadi.
M.j.q. 1 kg tirik vazni hisobiga 50— 70 g va undan ham ortiqroq jun tola berişi b-n boşqa guruhlardan ustunlik qiladi, lekin jussasi maydaroq. Sovliqlarining tirik vazni 45—50 kg, qöçqorlarniki 80—90 kg. Bir ona qöydan kamida 2,5—3,0 kg sof jun tolasi oliş mumkin.
Boşqa qöylarga nisbatan M.j.q. yaşaş şaroitiga öta talabçan. Ularni asraş, boqiş, parvariş qiliş maxsus tayyorgarlikni va e'tiborni talab qiladi.
19-a.ning 70—80 y.lari va 20-a. boşlarida va örtalarida M.j.q. Özbekiston hududiga ham keltirilgan. Toş-kent, Jizzax va b. viloyatlar xöjaliklarida olib borilgan i.t. işlari va kuzatişlar natijasida respublikada yarim mayin junli qöyçilik tarmoğining paydo bölişi va şakllanişi birmunça jadallaşdi.
LL.Şçekin V. A., ÇorvaçilikT., 1960; Amirov A. Q. va b., Çorvaçilik, T., 1980.
Abdusattor Amirov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
МАЙИН ЖУНЛИ ҚЎЙЛАР - жун қоплами ўта зич жойлашган тивит тоифасидаги майин толадан ташкил топган қўйлар гуруҳи. М.ж.қ. қадимдан урчитилади. Австралия, Европа, АҚШ, Россия, Қозоғистон, Қирғизистон, Украина ва б. мамлакатларда боқилади.
М.ж.қ. тери сатҳининг 1 см2 майдончасида 4— 11 минг жун толаси жойлашган бўлиб, ўртача диаметри 25 мкм дан ошмайди. М.ж.қ. жунининг жингалаклари бир меъёрда. Толанинг 1 см2 узунлигида 6—9 жингалак мавжуд. Тери қатламларидаги ёғ ва тер безлари маҳсули бўлган мураккаб ёғтер аралашмалари жун толаларини сиртдан қоплаб, ташки муҳитнинг ноқулай шароитлари (ҳарорат, намлик) таъсиридан ва ифлосланишидан асрайди. Жунининг ўртача уз. 7—10 см.
М.ж.қ.ларнинг асосий маҳсулоти бир хил тузилишдан иборат, оқ ранг, ипаксимон товланувчи, юқори сифатли майин жун. Юнонлар бу жунни «олтин жун» деб аташган. Жунни қайта ишлаш ва тўқимачилик саноатида юқори си-фатга эга бўлган силлиқ жун газламалар ва мовут ишлаб чиқарилади.
Асосий жун маҳсулотидан ташқари, майин жунли қўйлардан гўшт ҳам олинади. Шунга кўра, М.ж.қ. 3 гуруҳга: жундор (озарбайжон тоғ мериноси, Ставрополь зотлари, совет минораси ва б.); жунгўшт йўналишидаги (Аскания, Олтойкавказ ва б.) ва гўшт-жун йўналишидаги М.ж.қ. (архаромеринослар ва б. зотлар)га бўлинади.
М.ж.қ. 1 кг тирик вазни ҳисобига 50— 70 г ва ундан ҳам ортиқроқ жун тола бериши б-н бошқа гуруҳлардан устунлик қилади, лекин жуссаси майдароқ. Совлиқларининг тирик вазни 45—50 кг, қўчқорларники 80—90 кг. Бир она қўйдан камида 2,5—3,0 кг соф жун толаси олиш мумкин.
Бошқа қўйларга нисбатан М.ж.қ. яшаш шароитига ўта талабчан. Уларни асраш, боқиш, парвариш қилиш махсус тайёргарликни ва эътиборни талаб қилади.
19-а.нинг 70—80 й.лари ва 20-а. бошларида ва ўрталарида М.ж.қ. Ўзбекистон ҳудудига ҳам келтирилган. Тош-кент, Жиззах ва б. вилоятлар хўжаликларида олиб борилган и.т. ишлари ва кузатишлар натижасида республикада ярим майин жунли қўйчилик тармоғининг пайдо бўлиши ва шаклланиши бирмунча жадаллашди.
ЛЛ.Шчекин В. А., ЧорвачиликТ., 1960; Амиров А. Қ. ва б., Чорвачилик, Т., 1980.
Абдусаттор Амиров.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.