Mayin şörxok
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 89-b. — ziyouz.com
Mayin şörxok MAYIN ŞÖRXOK, çangsimon tuz, tuzli momiq — tuproqning ivigan (koagulyatsiyalangan) zarraçalari va şörxok yuzidagi tuz kristallaridan iborat massa. M.ş. usti 0,5—1,0 sm qalinlikdagi tuzli qobiq (qatqa-
loq) b-n qoplangan. Asosan, gidromorf sulfatli şörxoklar uçun xos. Grunt suvlar sathi yuza joylaşgan yerlarda yoz oylarida natriy sulfat (Na2SO410H2O) tuproq yuzasiga jadal töplana boşlaydi, biroq suvda kam eruvçanligi tufayli qiş (past harorat) da yoğin suvlari b-n xloridlarga nisbatan sekin yuviladi. Şuning uçun ham bu tuzlar yil sayin tuproqning yuqori qavatlarida yiğilib boradi. Quyoş nuri ta'sirida qurişi va yoğingarçilik, hatto, şudring suvini şimişi natijasida Na2SO410H2Oning Na2SO4-3H2O va Na2SO4 ga doimiy qayta kristallanişi köpçilik jinslarning, ayniqsa, loy va mergellarning mayda çangsimon zarraçalarga parçalanişiga sabab böladi. M.ş.dagi Na2SO4. ZN2O va Na2 SO4 ning mikdori tuproq hajmiga nisbatan 20—60%, CaSO4 va SaSO3 esa 10— 25%ni taşkil qiladi. M.ş. uvalanuvçi bölgani uçun şamol ta'sirida oson buziladi va uzokdarga uçib atrofdagi tuprokdarning şörlanişiga ham sabab böladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
МАЙИН ШЎРХОК, чангсимон туз, тузли момиқ — тупроқнинг ивиган (коагуляцияланган) заррачалари ва шўрхок юзидаги туз кристалларидан иборат масса. М.ш. усти 0,5—1,0 см қалинликдаги тузли қобиқ (қатқа-
лоқ) б-н қопланган. Асосан, гидроморф сульфатли шўрхоклар учун хос. Грунт сувлар сатҳи юза жойлашган ерларда ёз ойларида натрий сульфат (Na2SO410H2O) тупроқ юзасига жадал тўплана бошлайди, бироқ сувда кам эрувчанлиги туфайли қиш (паст ҳарорат) да ёғин сувлари б-н хлоридларга нисбатан секин ювилади. Шунинг учун ҳам бу тузлар йил сайин тупроқнинг юқори қаватларида йиғилиб боради. Қуёш нури таъсирида қуриши ва ёғингарчилик, ҳатто, шудринг сувини шимиши натижасида Na2SO410H2Oнинг Na2SO4-3H2O ва Na2SO4 га доимий қайта кристалланиши кўпчилик жинсларнинг, айниқса, лой ва мергелларнинг майда чангсимон заррачаларга парчаланишига сабаб бўлади. М.ш.даги Na2SO4. ЗН2О ва Na2 SO4 нинг микдори тупроқ ҳажмига нисбатан 20—60%, CaSO4 ва СаСО3 эса 10— 25%ни ташкил қилади. М.ш. уваланувчи бўлгани учун шамол таъсирида осон бузилади ва узокдарга учиб атрофдаги тупрокдарнинг шўрланишига ҳам сабаб бўлади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.