Maykelson tajribasi

Maykelson tajribasi – Yer harakatining yeruglik tezligiga ta'sirini aniklaş maqsadida ötkazilgan tajriba. Bu tajriba nisbiylik nazariyasi yaratilişi umun asosiy eksperimeital omillardai biri böldi. Uni A. A. Maykelson amalga oşirgan. 19-a.da yeruglik qözgalmas muqit «efir»la tarqaladi pa Yerning harakat yönalişiga iisbatan yoruglikning tarqaliş yöialişi har xil bölganda uning tezligi xam turliça böladi, degan taxmin mavjud edi. Bu taxminni qal qiliş maqsadida Maykelson özi ixtiro qilgan interferometr yorlamida tajiba ötkazdi. Intsrferometrning bitta yelkasi v tezlik b-n harakatla-nuvçi Yerning orbital yönalişiga mos qilib joylaştiriladi. Yeruglik manbai 0 dan çiqqan nurlar nur yönalişiga 45° joylaşgan yarim şaffof plastinka 5 ga borali (rayem) va bu plastinkadan nurniş bir qismi qaytib, közgu 5, ga, bir qismi jca közgu 5, ga tuşadi. Ular nurni qaytaradi. Qaytgan nurlar yana playetinkaga tuşadi: singan nurlarning bir qismi kuzatiş nayçasi (1,2) ga tuşadi. Plastinkadan közgulargaça bölgan masofa bir xil bölganligi sababli nayça (1, 2) ga bir xil geomstrik yöl uzunligidagi nurlar tuşadi. Agar yoruglik 55, va 55, yöpalişlarla har xil tezliklar b-n tarqalganila udi, nurlar örtasida yöl farqi vujudga kelib, kuzatiş payçasining fokal tekisligila interferensiya manzarasi paylo bölarli. Butun qurilma 90° ga burilganda nurlarning yöl farqi işorasi özgarib, interferensiya (kuçayiş yoki kuçeizlaniş) manzarasi biror masofa D=(2/D) (ir/c-) ga siljişi kerak eli. Bunda / — interferometr yelkasining uzunligi, A. — yoruglik tölqin uzunligi, s — nakuumlagi yoruglik tezligi, v — Yerning efirga nisbatan tezligi. Pekin tajribala qurilmani 90° ga burganla manzaraning bunlay siljişi kuzatilmaydi. Bu tajriba kup marta takrorlangan. Barça xrllarda xam birdek natijaolimgan. Şunlay qilib, M. t. yoruglikning pakuumdan barça yönalişlarla bir xil bulişini isbotladi pa «efir» leb nom olgan muhitning mavjudligini inkor etdi.