Mazmun va şakl
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 76–77-b. — ziyouz.com
Mazmun va şakl - falsafiy tuşunçalar. Mazmun narsalarni aynan şu narsa sifatida ifodalovçi muhim element va özgarişlarning yiğindisidir. Şakl mazmunning mavjudlik usulini, içki tuzilişini ifodalaydi. Obyektiv olamda narsa va hodisalarga oid bölmagan sof mazmun ham. sof şakl ham yöq. Muayyan mazmun hamişa muayyan şaklda ifodalanganidek, muayyan şai ham muayyan mazmunga egadir. Borliqaagi har bir narsa özining mazmuni va şakl birligi tufayli mavjud. Mazmun öz mohiyatiga kura, şaklga nisbatan yetakçi urin tutadi. Şakl esa, aksinça, mazmunni ifodalaydi. Şakl mazmunga mos kelişi lozim, mos kelmasa ular (aniqroği zeki şakl b-n yangi mazmun) örtasida ziddiyat paydo böladi, bu ziddiyat eski şaklni yangi mazmunga mos yangi şakl b-n almaşiş (yoki eski şaklni yangi mazmunga moslaş) orqali hal qilinadi.
San'at, adabiyotda M. va ş. badiiy asarning bir-birini taqozo etuvçi ikki tomoni bölib, bunda uning mazmuni muhim hisoblanadi. Badiiy asarning şakliy (uslub, janr, kompozitsiya, badiiy nutq, ritm), mazmuniy (mavzu, fabula, konflikt, xarakterlar va şaroit, badiiy ğoya, tendensiya) yoki şakliy-mazmuniy (syujet) xarakterdagi ayrim tomonlari, unsurlari M. va ş.ning yagona, bir butun real körinişi sifatida namoyon böladi.
Adabiyotda M. va ş. tuşunçalari 18—19-a. boşlaridagina bir-biridan farqlana boşladi. Lekin badiiy adabiyotga xos M. va ş.ning öziga xos birligi bu ikki tomonni bir-biridan ajratgan xrlda örganib bölmasligini körsatadi. Çunki adabiy asarning mazmuni, mohiyati uning şakli orqaligina yuzaga çiqadi. Şuningdek, maz-mundan uzoqlaşgan şakl nutqning oddiy fakti, tilşunoslik, statistika yoki mantiqobyektiga aylanadi. Mazmunning şaklga (yoki aksinça) ötiş qollari falsafada qam, adabiyot va san'atda ham röy beradi. Hoz. adabiyotda umumiy şakl bölib köringan jiqatlar qaçondir mazmun bölgan. Janrning öziga xos xususiyatlarini belgilaydigan köpgina tomonlar dastlab şakl holatida emas, balki mazmunga aloqador bölib köringan. Ular bir neça asarda, bir neça yozuvçi ijodida takrorlanaverib, qat'iylaşgandan keyingina şakliy hodisaga aylangan. Mas, novellalarga xos syujet, ixçamlik, löndalik va b. dastlab janr belgilari sifatida emas, balki şakliy belgilardan kengroq, mazmundan ajralmaydigan xususiyatlar körinişida namoyon bölgan. Bokkaççoning «Dekameron» asari yaratilganidan keyingina novella janriy şakl sifatida tan olindi. Şakl mazmunga tobe bölgani holda, özi xam nisbatan mustaqillik xususiyatiga ega. Bu nisbiy mustaqillik, badiiy asarning şakli no-mukammal bölganda, ayniqsa, seziladi. Bunda asarning mazmuniga putur yetadi, mazmun yorqinligi vata'sirçanligini yöqotadi. Çinakam san'at asarida M. va ş.ning birligi, yaxlitligi talab qilinali.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
МАЗМУН ВА ШАКЛ - фалсафий тушунчалар. Мазмун нарсаларни айнан шу нарса сифатида ифодаловчи муҳим элемент ва ўзгаришларнинг йиғиндисидир. Шакл мазмуннинг мавжудлик усулини, ички тузилишини ифодалайди. Объектив оламда нарса ва ҳодисаларга оид бўлмаган соф мазмун ҳам. соф шакл ҳам йўқ. Муайян мазмун ҳамиша муайян шаклда ифодаланганидек, муайян шаы ҳам муайян мазмунга эгадир. Борлиқааги ҳар бир нарса ўзининг мазмуни ва шакл бирлиги туфайли мавжуд. Мазмун ўз моҳиятига кура, шаклга нисбатан етакчи урин тутади. Шакл эса, аксинча, мазмунни ифодалайди. Шакл мазмунга мос келиши лозим, мос келмаса улар (аниқроғи зеки шакл б-н янги мазмун) ўртасида зиддият пайдо бўлади, бу зиддият эски шаклни янги мазмунга мос янги шакл б-н алмашиш (ёки эски шаклни янги мазмунга мослаш) орқали ҳал қилинади.
Санъат, адабиётда М. ва ш. бадиий асарнинг бир-бирини тақозо этувчи икки томони бўлиб, бунда унинг мазмуни муҳим ҳисобланади. Бадиий асарнинг шаклий (услуб, жанр, композиция, бадиий нутқ, ритм), мазмуний (мавзу, фабула, конфликт, характерлар ва шароит, бадиий ғоя, тенденция) ёки шаклий-мазмуний (сюжет) характердаги айрим томонлари, унсурлари М. ва ш.нинг ягона, бир бутун реал кўриниши сифатида намоён бўлади.
Адабиётда М. ва ш. тушунчалари 18—19-а. бошларидагина бир-биридан фарқлана бошлади. Лекин бадиий адабиётга хос М. ва ш.нинг ўзига хос бирлиги бу икки томонни бир-биридан ажратган хрлда ўрганиб бўлмаслигини кўрсатади. Чунки адабий асарнинг мазмуни, моҳияти унинг шакли орқалигина юзага чиқади. Шунингдек, маз-мундан узоқлашган шакл нутқнинг оддий факти, тилшунослик, статистика ёки мантиқобъектига айланади. Мазмуннинг шаклга (ёки аксинча) ўтиш қоллари фалсафада қам, адабиёт ва санъатда ҳам рўй беради. Ҳоз. адабиётда умумий шакл бўлиб кўринган жиқатлар қачондир мазмун бўлган. Жанрнинг ўзига хос хусусиятларини белгилайдиган кўпгина томонлар дастлаб шакл ҳолатида эмас, балки мазмунга алоқадор бўлиб кўринган. Улар бир неча асарда, бир неча ёзувчи ижодида такрорланавериб, қатъийлашгандан кейингина шаклий ҳодисага айланган. Мас, новеллаларга хос сюжет, ихчамлик, лўндалик ва б. дастлаб жанр белгилари сифатида эмас, балки шаклий белгилардан кенгроқ, мазмундан ажралмайдиган хусусиятлар кўринишида намоён бўлган. Боккаччонинг «Декамерон» асари яратилганидан кейингина новелла жанрий шакл сифатида тан олинди. Шакл мазмунга тобе бўлгани ҳолда, ўзи хам нисбатан мустақиллик хусусиятига эга. Бу нисбий мустақиллик, бадиий асарнинг шакли но-мукаммал бўлганда, айниқса, сезилади. Бунда асарнинг мазмунига путур етади, мазмун ёрқинлиги ватаъсирчанлигини йўқотади. Чинакам санъат асарида М. ва ш.нинг бирлиги, яхлитлиги талаб қилинали.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.