Medal yasaş san'ati
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 382–383-b. — ziyouz.com
Medal yasaş san'ati MEDAL YASAŞ SAN'ATI, medalyerlik — tasviriy san'at (haykaltaroşlik)ning alohida sohasi; tanga va medal quyiş uçun qolip, ularni zarb qiliş uçun tamga (ştempel) yasaş san'ati, gliptika turi. Xom aşyo sifatida mayda şakllarni anik, bera oladigan mustahkam va şaklga oson beriluvçan metallar (mis, kumuş, oltin va b.)dan foydalaniladi. Nafis san'atning rivojlaniş qonuniyatlariga böysungan M.ya.s. bir qator öziga xos xususiyatlarga ega: berilgan şakl (asosan, aylana) içiga tasvirni joylaştiriş, tasvir b-n yozuv uyğunlaştirilgan kompozitsiya yaratiş, tasvirda ramz, nişon, majozlarni keng qöllaş va b. M.ya.s.ning yuzaga kelişi tanga pullarning paydo bölişi b-n boğliq. Tanga zarb qiliş mil. av. 8—7-a.lar (Lidiya va Yunoniston)da yuzaga kelgan. Tanga yasaşda kandakori usulida tasvir tuşirilgan bosma metall tamğalar qöllanilgan, ayrim hollardagina, ayniqsa, yirik tangalarni kuyişda sopol va gips qoliplardan foydalanilgan. Yunoniston tangalari unça katta bölmagan va bir tomoniga ixçam va aniq tasvir işlangan. Mil. av. 5—4-a. larda tangalar yiriklaşgan, ularga köp şaklli kompozitsiyalar joylaştirilgan; ellin davri (mil. av. 4—1-a.lar)da kompozitsiyaga hukmdorlarning portretlari, yozuvlar kiritilgan. Şarqda tangalarga yozuvlar (asosan, arab yozuvi) naqş darajasida jozibador qilib işlangan.
14—15-a.lar çegarasida Italiyada Uyğoniş davrida medal (yodgorlik nişoni) paydo bölgan. Italiya medallari kompozitsiyasining soddaligi, umumlaşma şakllarning kenglikda erkin va uygunlikda joylanişi b-n ajralib turadi. 17-a.da metallurgiyada öta qattiq pölat qoliplar tayyorlaşga imkoniyatlar yaratilgani M.ya.s.ni rivojlantirdi, tanga va medallarni köplab tayyorlaş imkoni tuğildi. Turli davrlar (ayniqsa, 19—20-a.lar)da tasviriy san'atda bölgani kabi M.ya.s. da ham turli (barokko, ampir, romantizm, impressionizm, kubizm va b.) san'at oqimlarining ta'siri kuzatiladi, ular ta'sirida soha ustalari yangi ifoda (ayniqsa, şakliy) vositalarini izladilar, qölladilar; tangalar tayyorlaşda yangi texnik vositalar qöllanildi.
Zamonaviy M.ya.s. zamonaviy texnika yutuklari va badiiy ifoda vositalarini qöllagan holda rivojlanmoqda; yaratilayotgan medal va tangalardagi tasvirlar kötarinki ruhi, dadil va ötkir kompozitsiya yeçimi, ifodali umumlaşma obrazi, nafis şakli, rangbarang ijro usuli va badiiy uslublari b-n ahamiyatli. Tarixiy voqe-alar, muhim sanalar, fan va texnika yutuklari, jamoat va davlat arboblari va b. medal va tangalarda öz ifodasini topmoqda.
Özbekistonda M.ya.s. sohasida S. Şaripov, V. Malaxov, A. Mamajonov va b. samarali ijod qilmoqda.
Tursunali Qöziyev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
МЕДАЛЬ ЯСАШ САНЪАТИ, медальерлик — тасвирий санъат (ҳайкалтарошлик)нинг алоҳида соҳаси; танга ва медаль қуйиш учун қолип, уларни зарб қилиш учун тамга (штемпель) ясаш санъати, глиптика тури. Хом ашё сифатида майда шаклларни аник, бера оладиган мустаҳкам ва шаклга осон берилувчан металлар (мис, кумуш, олтин ва б.)дан фойдаланилади. Нафис санъатнинг ривожланиш қонуниятларига бўйсунган М.я.с. бир қатор ўзига хос хусусиятларга эга: берилган шакл (асосан, айлана) ичига тасвирни жойлаштириш, тасвир б-н ёзув уйғунлаштирилган композиция яратиш, тасвирда рамз, нишон, мажозларни кенг қўллаш ва б. М.я.с.нинг юзага келиши танга пулларнинг пайдо бўлиши б-н боғлиқ. Танга зарб қилиш мил. ав. 8—7-а.лар (Лидия ва Юнонистон)да юзага келган. Танга ясашда кандакори усулида тасвир туширилган босма металл тамғалар қўлланилган, айрим ҳоллардагина, айниқса, йирик тангаларни куйишда сопол ва гипс қолиплардан фойдаланилган. Юнонистон тангалари унча катта бўлмаган ва бир томонига ихчам ва аниқ тасвир ишланган. Мил. ав. 5—4-а. ларда тангалар йириклашган, уларга кўп шаклли композициялар жойлаштирилган; эллин даври (мил. ав. 4—1-а.лар)да композицияга ҳукмдорларнинг портретлари, ёзувлар киритилган. Шарқда тангаларга ёзувлар (асосан, араб ёзуви) нақш даражасида жозибадор қилиб ишланган.
14—15-а.лар чегарасида Италияда Уйғониш даврида медаль (ёдгорлик нишони) пайдо бўлган. Италия медаллари композициясининг соддалиги, умумлашма шаклларнинг кенгликда эркин ва уйгунликда жойланиши б-н ажралиб туради. 17-а.да металлургияда ўта қаттиқ пўлат қолиплар тайёрлашга имкониятлар яратилгани М.я.с.ни ривожлантирди, танга ва медалларни кўплаб тайёрлаш имкони туғилди. Турли даврлар (айниқса, 19—20-а.лар)да тасвирий санъатда бўлгани каби М.я.с. да ҳам турли (барокко, ампир, романтизм, импрессионизм, кубизм ва б.) санъат оқимларининг таъсири кузатилади, улар таъсирида соҳа усталари янги ифода (айниқса, шаклий) воситаларини изладилар, қўлладилар; тангалар тайёрлашда янги техник воситалар қўлланилди.
Замонавий М.я.с. замонавий техника ютуклари ва бадиий ифода воситаларини қўллаган ҳолда ривожланмоқда; яратилаётган медаль ва тангалардаги тасвирлар кўтаринки руҳи, дадил ва ўткир композиция ечими, ифодали умумлашма образи, нафис шакли, рангбаранг ижро усули ва бадиий услублари б-н аҳамиятли. Тарихий воқе-алар, муҳим саналар, фан ва техника ютуклари, жамоат ва давлат арбоблари ва б. медаль ва тангаларда ўз ифодасини топмоқда.
Ўзбекистонда М.я.с. соҳасида С. Шарипов, В. Малахов, А. Мамажонов ва б. самарали ижод қилмоқда.
Турсунали Қўзиев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.