Megalitik inşootlar
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 380-b. — ziyouz.com
Megalitik inşootlar (mega... va yun. lithos — toş) — mil. av. 3—2 ming yillikka mansub diniy inşo-otlar. Taraşlangan va yarim taraşlangan katta toşlardan işlangan. M.i., asosan, eneolit davri (mil. av. 3ming yillik)da paydo bulgan. Unga dilit, trilit, dolmenlar, yopik, yulak, yulakli maqbaralar, toş kugilar, mengirlar, kromlex va toş xiyobonlar, şuningdek, yolğiz toş bulaklari va toştaxtalar terib işlangan katta isteh-kom va uy qoyalarni uyib, kesib işlangan maqbaralar kiradi. Ular juda kup mamlakatlarda Skandinaviyadan Jazoirgaça, Portugaliyadan Xitoygaça, Koreya va Hindiston, şuningdek, Fransiya, Belgiya, ayniqsa, Şim. Kavkaz, Şvetsiya, Angliya, Şotlandiya, Gretsiya, U rta yer dengizi qirğoklari, Tunis, Misrda keng tarqalgan. Özbekistonda M.i. Jizzax yaqinidagi Qulfsar qabristonida topilgan. Qabr va mozor ustiga qöyilgan M.i., asosan, marhumlarni abadiy, mustahkam «maskan» b-n ta'minlaş maqsadida barpo etilgan. M.i. quriş jez asrida eng kjsak darajaga kötarilgan. Yaponiya va Indoneziyada temir davrining boşlarigaça davom etgan. Hindistonning Munda xalqlari guruhida M.i. quriş hamon saqlanib kelmoqda. M.i.ning ustiga yotqizilgan toştaxtalarning oğirligi 40 t, toş bölaklari 300 t gaça bölganidan ibtidoiy şaroitda ularni barpo etiş muşkul iş edi. Buning uçun riçag va valiklarni qöllaşdan taşqari köp sonli qabila, uruğ va jamoalarning birlikdagi harakatlari talab etilgan. Uning körinişidagi texnik masala na faqat ma'lum körinişidagi yeçimini, balki quruvçilar ma'lum estetik mujassamlaşuvida marom, nisbat, masştab va şakllar muhitini his qilganligidan guvoxlik beradi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
МЕГАЛИТИК ИНШООТЛАР (мега... ва юн. lithos — тош) — мил. ав. 3—2 минг йилликка мансуб диний иншо-отлар. Тарашланган ва ярим тарашланган катта тошлардан ишланган. М.и., асосан, энеолит даври (мил. ав. 3минг йиллик)да пайдо булган. Унга дилит, трилит, дольменлар, ёпик, йулак, йулакли мақбаралар, тош кугилар, менгирлар, кромлех ва тош хиёбонлар, шунингдек, ёлғиз тош булаклари ва тоштахталар териб ишланган катта истеҳ-ком ва уй қояларни уйиб, кесиб ишланган мақбаралар киради. Улар жуда куп мамлакатларда Скандинавиядан Жазоиргача, Португалиядан Хитойгача, Корея ва Ҳиндистон, шунингдек, Франция, Бельгия, айниқса, Шим. Кавказ, Швеция, Англия, Шотландия, Греция, У рта ер денгизи қирғоклари, Тунис, Мисрда кенг тарқалган. Ўзбекистонда М.и. Жиззах яқинидаги Қулфсар қабристонида топилган. Қабр ва мозор устига қўйилган М.и., асосан, марҳумларни абадий, мустаҳкам «маскан» б-н таъминлаш мақсадида барпо этилган. М.и. қуриш жез асрида энг кжсак даражага кўтарилган. Япония ва Индонезияда темир даврининг бошларигача давом этган. Ҳиндистоннинг Мунда халқлари гуруҳида М.и. қуриш ҳамон сақланиб келмоқда. М.и.нинг устига ётқизилган тоштахталарнинг оғирлиги 40 т, тош бўлаклари 300 т гача бўлганидан ибтидоий шароитда уларни барпо этиш мушкул иш эди. Бунинг учун ричаг ва валикларни қўллашдан ташқари кўп сонли қабила, уруғ ва жамоаларнинг бирликдаги ҳаракатлари талаб этилган. Унинг кўринишидаги техник масала на фақат маълум кўринишидаги ечимини, балки қурувчилар маълум эстетик мужассамлашувида маром, нисбат, масштаб ва шакллар муҳитини ҳис қилганлигидан гувохлик беради.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.