Mehnat
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 486–487-b. — ziyouz.com
Mehnat — insonning maqsadga muvofiq ijtimoiy foydali faoliyati; eng avvalo tabiat predmetlarini özgartirib, ehtiyojga moslaştirişni bildiradi. M. kişilik jamiyati hayotining asosiy şarti, çunki u tufayli insoniyatning yaşaşi uçun zarur bölgan moddiy va ma'naviy ne'matlar yaratiladi.
Insonning faoliyati tufayli mehnat predmetlari mahsulotga aylanadi. M. odamni hayvondan farklantiradigan eng muhim belgidir. M. tufayli inson tabiatdagi narsalarni özgartiribgina qolmaydi, balki özi ham kamol topadi, uning akliy va jismoniy qobiliyatlari ösadi. M. jarayonida inson tabiat kuçlarini öz maqsadiga böysundiradi.
Jamiyat taraqqiy etişi b-n M. taqsimoti yuzaga keladi va borgan sari çuqurlaşib boradi, M.ning yangi turlari yuzaga keladi, ular mustaqil vazifaga ega böladi. M.dagi ixtisosla-şuv tufayli tabiat sirlari çuqur örganiladi, tabiiy narsalar tölaroq işlatiladi, hatto, ularniig xossalari özgartiriladi. M. taqsimotining darajasi jamiyatdagi işlab çiqaruvçi kuçlarning qay darajgia ekanligini ifodalaydi. M. turlari yuzaga kelişi b-n M. faoliyati natijalarini ayirboşlaş, har xil mehnaşi bir-biriga moslaştiriş ehtisji tuğiladi. Bu esa mehnatga ijtimoiy tus beradi, çunki mahsulotlar va çizmatlar köpçilik mehnatining şpijasiga aylanadi. Şunday şaroitla Mni boşqariş tizimi yuzaga kelali na u maxsus vazifaga ega böladi. M. natijasi (mahsulot) tovarta aylapgapda, ya'ni pul vositasi b-n ayir-boşlanganda M.ning kiymat yaratişdagi roli jihatidan konkret va abstrakt M.ga bölinişi yuz beradi. M. özining mazmuni va xarakteri jihatidan aqliy, jismoniy, malakali (murakkab) va malakasiz (oddiy) M.ga bölinadi.
Aqliy M. — insonning tafakkur faoliyati. Bunga muhandis, vraç, agronom, öqituvçi, olim va b. mehnati misol böladi. Jismoniy M. — insonning jismoniy faoliyati. Bunga işçi, dehqon, kosib M.i misol böladi. Malakali M. maxsus tayyorgarlikni talab etadi. Malakasiz M. maxsus tayyorgarlikni va qobiliyatni talab etmaydi, mas, yuk taşuvçi, farroş, qorovul M.i.
Fantexnika taraqqiyoti ta'sirida M. vositalari mukammallaşadi, xodimlarning mahorati, malakasi usadi, i. ç.ni kompleks mexanizatsiyalaş, avtomatlaştiriş, axborotlar texnologiyasini keng joriy etiş va uni taşkil etişni tubdan takomillaştiriş natijasida M. mazmunining muntazam özgarişi yuz beradi. I. ç.da har bir xodimning uzluksiz ta'lim va madaniytexnikaviy saviyasi hamda malakasi ortib borib, ham ijtimoiy, ham yakka tartibdagi mexmat samaradorligining uzluksiz ösib borişi asosida aholining turmuş darajasi oşadi.
Ahmadjon Ölmasov, Qalandar Abdurahmonov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
МЕҲНАТ — инсоннинг мақсадга мувофиқ ижтимоий фойдали фаолияти; энг аввало табиат предметларини ўзгартириб, эҳтиёжга мослаштиришни билдиради. М. кишилик жамияти ҳаётининг асосий шарти, чунки у туфайли инсониятнинг яшаши учун зарур бўлган моддий ва маънавий неъматлар яратилади.
Инсоннинг фаолияти туфайли меҳнат предметлари маҳсулотга айланади. М. одамни ҳайвондан фарклантирадиган энг муҳим белгидир. М. туфайли инсон табиатдаги нарсаларни ўзгартирибгина қолмайди, балки ўзи ҳам камол топади, унинг аклий ва жисмоний қобилиятлари ўсади. М. жараёнида инсон табиат кучларини ўз мақсадига бўйсундиради.
Жамият тараққий этиши б-н М. тақсимоти юзага келади ва борган сари чуқурлашиб боради, М.нинг янги турлари юзага келади, улар мустақил вазифага эга бўлади. М.даги ихтисосла-шув туфайли табиат сирлари чуқур ўрганилади, табиий нарсалар тўлароқ ишлатилади, ҳатто, уларнииг хоссалари ўзгартирилади. М. тақсимотининг даражаси жамиятдаги ишлаб чиқарувчи кучларнинг қай даражгиа эканлигини ифодалайди. М. турлари юзага келиши б-н М. фаолияти натижаларини айирбошлаш, ҳар хил меҳнаши бир-бирига мослаштириш эҳтисжи туғилади. Бу эса меҳнатга ижтимоий тус беради, чунки маҳсулотлар ва чизматлар кўпчилик меҳнатининг шпижасига айланади. Шундай шароитла Мни бошқариш тизими юзага келали на у махсус вазифага эга бўлади. М. натижаси (маҳсулот) товарта айлапгапда, яъни пул воситаси б-н айир-бошланганда М.нинг киймат яратишдаги роли жиҳатидан конкрет ва абстракт М.га бўлиниши юз беради. М. ўзининг мазмуни ва характери жиҳатидан ақлий, жисмоний, малакали (мураккаб) ва малакасиз (оддий) М.га бўлинади.
Ақлий М. — инсоннинг тафаккур фаолияти. Бунга муҳандис, врач, агроном, ўқитувчи, олим ва б. меҳнати мисол бўлади. Жисмоний М. — инсоннинг жисмоний фаолияти. Бунга ишчи, деҳқон, косиб М.и мисол бўлади. Малакали М. махсус тайёргарликни талаб этади. Малакасиз М. махсус тайёргарликни ва қобилиятни талаб этмайди, мас, юк ташувчи, фаррош, қоровул М.и.
Фантехника тараққиёти таъсирида М. воситалари мукаммаллашади, ходимларнинг маҳорати, малакаси усади, и. ч.ни комплекс механизациялаш, автоматлаштириш, ахборотлар технологиясини кенг жорий этиш ва уни ташкил этишни тубдан такомиллаштириш натижасида М. мазмунининг мунтазам ўзгариши юз беради. И. ч.да ҳар бир ходимнинг узлуксиз таълим ва маданийтехникавий савияси ҳамда малакаси ортиб бориб, ҳам ижтимоий, ҳам якка тартибдаги мехмат самарадорлигининг узлуксиз ўсиб бориши асосида аҳолининг турмуш даражаси ошади.
Аҳмаджон Ўлмасов, Қаландар Абдураҳмонов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.