Mehnat bozori
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 488–489-b. — ziyouz.com
Mehnat bozori — iş kuçi oldisotdi qilinadigan bozor. M. b.ning iştirokçilari işga yollovçilar, işga yollanuvçilar va ular örtasidagi turli vositaçilar hisoblanadi. Turli vositaçi firmalar, taşkilotlar va agentliklar M. b.ning infratuzilmasini taşkil etadi. Iş kuçi maxsus tovar sifatida uning sohibi tomonidan bozorga taklif etiladi. Işga yollovçilar M. b.ga talab b-n çiqadi. Iş kuçining oldisotdisi bevosita xaridor b-n sotuvçi örtasida töğridan töğri yoki vositaçilar iştirokida yuz berişi mumkin. Bu işni mehnat birjasi yoki iş topib beruvçi firmalar bajaradi. Iş kuçining oldisotdisi mehnat bitimi şaklida rasmiylaştiriladi. M. b.da iş kuçini sotuvçi b-n uni oluvçi örtasida mehnatning kelişilgan narxi — iş haqidkr.
Mehnatga talab uning narxi bölmiş iş haqi miqsoriga nisbatan teskari mutanosiblikda, ya'ni iş haqi oşsa mehnatga talab qisqaradi, agar u pasaysa, mehnatga talab oşadi. M. b.dagi mehnat taklifi iş haqiga nisbatan töğri mutanosiblikda böladi. Moddiy muhtojlik şaroitida köp işlab, köp pul topişga intiliş mehnat taklifini oşiradi.
M. b.da mehnatga talab taklifdan oşib ketsa iş kuçi taqçilligi, mehnat taklifi talabdan köp bölsa işsizlik paydo böladi.
M. b.ning turlarga ajralişi uning xarakteri va kölamiga boğliq. M. b. oşkora va yaşirin xarakterda faoli-yat körsatişi mumkin. Öz kölamiga qarab M. b. mahalliyhududiy, milliy va jahon bozorlaridan iborat. Globalizatsiya şaroitida moddiy resurslarni mamlakatlararo taqsimlanişiga mos ravişda mehnat resurslari ham taqsimlangani sababli jahon M. b. tez rivojlanadi. Iqtisodiyoti kuçli mamlakatlar milliy M. b.da kelgindilar mehnati taklifi tez usadi, narxi arzonligidan unga talab ham ortadi. 2000 y.da Yer yuzida özi tuğilgan yurtida işlamaydiganlar soni 80 mln. nafardan ziyod böldi. Xalqaro M. b. kengayişi rivojlangan mamlakatlarda özga millat diasporasi ösişiga olib keladi (mas, 2002 y. AQŞdagi xitoyliklar 15 mln. nafardan ortiq bölgan).
Ahmadjon Ölmasov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
МЕҲНАТ БОЗОРИ — иш кучи олдисотди қилинадиган бозор. М. б.нинг иштирокчилари ишга ёлловчилар, ишга ёлланувчилар ва улар ўртасидаги турли воситачилар ҳисобланади. Турли воситачи фирмалар, ташкилотлар ва агентликлар М. б.нинг инфратузилмасини ташкил этади. Иш кучи махсус товар сифатида унинг соҳиби томонидан бозорга таклиф этилади. Ишга ёлловчилар М. б.га талаб б-н чиқади. Иш кучининг олдисотдиси бевосита харидор б-н сотувчи ўртасида тўғридан тўғри ёки воситачилар иштирокида юз бериши мумкин. Бу ишни меҳнат биржаси ёки иш топиб берувчи фирмалар бажаради. Иш кучининг олдисотдиси меҳнат битими шаклида расмийлаштирилади. М. б.да иш кучини сотувчи б-н уни олувчи ўртасида меҳнатнинг келишилган нархи — иш ҳақидкр.
Меҳнатга талаб унинг нархи бўлмиш иш ҳақи миқцорига нисбатан тескари мутаносибликда, яъни иш ҳақи ошса меҳнатга талаб қисқаради, агар у пасайса, меҳнатга талаб ошади. М. б.даги меҳнат таклифи иш ҳақига нисбатан тўғри мутаносибликда бўлади. Моддий муҳтожлик шароитида кўп ишлаб, кўп пул топишга интилиш меҳнат таклифини оширади.
М. б.да меҳнатга талаб таклифдан ошиб кетса иш кучи тақчиллиги, меҳнат таклифи талабдан кўп бўлса ишсизлик пайдо бўлади.
М. б.нинг турларга ажралиши унинг характери ва кўламига боғлиқ. М. б. ошкора ва яширин характерда фаоли-ят кўрсатиши мумкин. Ўз кўламига қараб М. б. маҳаллийҳудудий, миллий ва жаҳон бозорларидан иборат. Глобализация шароитида моддий ресурсларни мамлакатлараро тақсимланишига мос равишда меҳнат ресурслари ҳам тақсимлангани сабабли жаҳон М. б. тез ривожланади. Иқтисодиёти кучли мамлакатлар миллий М. б.да келгиндилар меҳнати таклифи тез усади, нархи арзонлигидан унга талаб ҳам ортади. 2000 й.да Ер юзида ўзи туғилган юртида ишламайдиганлар сони 80 млн. нафардан зиёд бўлди. Халқаро М. б. кенгайиши ривожланган мамлакатларда ўзга миллат диаспораси ўсишига олиб келади (мас, 2002 й. АҚШдаги хитойликлар 15 млн. нафардан ортиқ бўлган).
Аҳмаджон Ўлмасов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.