Mehnat intizomi
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 490–491-b. — ziyouz.com
Mehnat intizomi - davlat tomonidan örnatilgan mehnat jarayonida barçaning amal qilişi lozim bölgan umumiy tartib. Amaldagi qonunçilikka binoan, xodim öz mehnat vazifalarini halol va vijdonan bajarişi, M.i.ga rioya qilişi, iş beruvçining qonuniy farmoyişlarini öz vaqtida va aniq bajarişi, texnologiya in-tizomiga, mehnat muhofazasi, xavfsizlik texnikasi va i.ç. sanitariyasi talablariga rioya qilişi, iş beruvçining mol-mulkini avaylab asraşi lozim. Xodimning mehnat vazi-falari içki mehnat tartibi qoidalarida, in-tizom haqidagi ustavlar va nizomlaraa, korxonada qabul qilinadigan boşqa hujjatlar (jamoa şartnomalari, yöriqnomalari va h.k.) da, mehnat şartnomasila aniq belgilab qöyiladi. Har bir xodim öziga yuklatiladigan mehnat vazifalari doirasi b-n oldindan taniştiriladi. Iş beruvçi xodimlar mehnatini töğri taşkil qilişi, qonunlar va b. normativ hujjatlarda, mehnat şartnomasida nazarda tutilgan mehnat şaroitlarini yaratib berişi, mehnat va i.ç. in-tizomini ta'minlaşi, mehnat mu-hofazasi qoidalariga rioya etişi, xodimlarning ehtiyoj va talablariga e'tibor b-n qaraşi, ularning mehnat va turmuş şaroitlarini yaxşilab borişi, jamoa şartnomalarini tuzişi lozim. Iş beruvçi xodimdan uning mehnat vazifalari doirasiga kirmaydigan işlarni bajarişni, qonunga xilof yoki xodim va b. şaxslarning hayoti va soğligi uçun xavf tuğdiruvçi, ularning şa'ni va qadrqimmatini kamsituvçi harakatlar qilişni talab etişga hakli emas (ÖzR Mehnat Kodeksining 177moddasi).
Mehnat Kodeksining 175moddasida körsatilganidek, korxonalarda M.i. normal tarzda işlaş uçun zarur taşkiliy va iqtisodiy şaroitlarni yaratib beriş, halol mehnat uçun rağbatlantiriş va mukofotlaş usullari b-n, noinsof xodimlarga nisbatan jazo çoralarini qöllaniş orqali ta'minlanadi. Ayni vaktda mehnat jamo-alarida M.i.ning buzilişiga nisbatan murosasizlik vaziyati vujudga keltiriladi. Korxona, muassasa va taşkilotlarda içki mehnat tartibi qoidalaridan taşqari texnika qoidalari va instruksiyalari hamda mansablar töğrisidagi nizomlar, instruksiyalar b-n ham tartibga solinadi.
M.i.ni ta'minlaşda rağbatlantiriş muhim huquqiy vositadir. Rağbatlantiriş turlari, ularni qöllaniş tartibi, afzallik va imtiyozlar beriş jamoa şartnomalari, içki mehnat tartibi qoidalari va b. içki hujjatlarda, jamoa kelişuvlarida, in-tizom töğrisidagi ustav va nizomlarda belgilab qöyiladi (Mehnat kodeksining 180moddasi). Mehnat qonunçiligida özining mehnat burçlarini muvaffaqiyatli va vijdonan bajarayotgan işçi va xizmatçilarga ijtimoiymadaniy va uy-joy maişiy xizmat sohasida (sanatoriy va dam oliş uylariga yöllanmalar beriş, uy-joy şaroitini yaxşilaş va şu singari sohalarda) birinçi navbatda imtiyoz va afzalliklar beriladi. Bunday xodimlarga işda yuqori poğonaga kötarilişda ham afzalliklar böladi.
ÖzR Mehnat va aholini ijtimoiy muhofaza qiliş vazirligi tomonidan 1999 y. 4 mayda tasdiqlanib, Adliya vazirligida 1999 y. 14 iyunda 746raqam b-n röyxatdan ötkazilgan Namunaviy içki mehnat tartibi qoidalarida işdagi yutuklar uçun quyidagi rağbatlantiriş çoralari belgilangan: taşakkur e'lon qiliş; pul mukofoti beriş; qimmatli sovğa b-n taqdirlaş. Bunday rağbatlantiriş çoralari mehnat burçlarini namunali bajarganlik, mehnat unumdorligini oşirganlik, mahsulot sifatini yaxşilaganlik, davomli va nuqsonsiz işlaganlik va işdagi boşqa muvaffaqiyatlar uçun qöllanadi. Rağbatlantirişlar korxona tarkibiy bölinmasi rahbari yoki xodim işlayotgan mehnat çjamoasining tavsiyasiga binoan iş beruvçining buyruği b-n e'lon qilinadi. Xodimlar mehnat sohasida davlat va jamiyat oldidagi alohida xizmatlari uçun davlat mukofotlariga taqsim etilişi mumkin. Iş haqi, mukofotlar, qöşimça tölovlar, ustamalar va mehnat haqi tizimida nazarda tutilgan boşqa tölovlar rağbatlantiriş turlariga kirmaydi. Intizomiy jazo amal qilib turgan muddat mobaynida xodimga nisbatan rağbatlantiriş çoralari qöllanilmaydi.
Anvar Inoyatov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
МЕҲНАТ ИНТИЗОМИ - давлат томонидан ўрнатилган меҳнат жараёнида барчанинг амал қилиши лозим бўлган умумий тартиб. Амалдаги қонунчиликка биноан, ходим ўз меҳнат вазифаларини ҳалол ва виждонан бажариши, М.и.га риоя қилиши, иш берувчининг қонуний фармойишларини ўз вақтида ва аниқ бажариши, технология ин-тизомига, меҳнат муҳофазаси, хавфсизлик техникаси ва и.ч. санитарияси талабларига риоя қилиши, иш берувчининг мол-мулкини авайлаб асраши лозим. Ходимнинг меҳнат вази-фалари ички меҳнат тартиби қоидаларида, ин-тизом ҳақидаги уставлар ва низомлараа, корхонада қабул қилинадиган бошқа ҳужжатлар (жамоа шартномалари, йўриқномалари ва ҳ.к.) да, меҳнат шартномасила аниқ белгилаб қўйилади. Ҳар бир ходим ўзига юклатиладиган меҳнат вазифалари доираси б-н олдиндан таништирилади. Иш берувчи ходимлар меҳнатини тўғри ташкил қилиши, қонунлар ва б. норматив ҳужжатларда, меҳнат шартномасида назарда тутилган меҳнат шароитларини яратиб бериши, меҳнат ва и.ч. ин-тизомини таъминлаши, меҳнат му-ҳофазаси қоидаларига риоя этиши, ходимларнинг эҳтиёж ва талабларига эътибор б-н қараши, уларнинг меҳнат ва турмуш шароитларини яхшилаб бориши, жамоа шартномаларини тузиши лозим. Иш берувчи ходимдан унинг меҳнат вазифалари доирасига кирмайдиган ишларни бажаришни, қонунга хилоф ёки ходим ва б. шахсларнинг ҳаёти ва соғлиги учун хавф туғдирувчи, уларнинг шаъни ва қадрқимматини камситувчи ҳаракатлар қилишни талаб этишга ҳакли эмас (ЎзР Меҳнат Кодексининг 177моддаси).
Меҳнат Кодексининг 175моддасида кўрсатилганидек, корхоналарда М.и. нормал тарзда ишлаш учун зарур ташкилий ва иқтисодий шароитларни яратиб бериш, ҳалол меҳнат учун рағбатлантириш ва мукофотлаш усуллари б-н, ноинсоф ходимларга нисбатан жазо чораларини қўлланиш орқали таъминланади. Айни вактда меҳнат жамо-аларида М.и.нинг бузилишига нисбатан муросасизлик вазияти вужудга келтирилади. Корхона, муассаса ва ташкилотларда ички меҳнат тартиби қоидаларидан ташқари техника қоидалари ва инструкциялари ҳамда мансаблар тўғрисидаги низомлар, инструкциялар б-н ҳам тартибга солинади.
М.и.ни таъминлашда рағбатлантириш муҳим ҳуқуқий воситадир. Рағбатлантириш турлари, уларни қўлланиш тартиби, афзаллик ва имтиёзлар бериш жамоа шартномалари, ички меҳнат тартиби қоидалари ва б. ички ҳужжатларда, жамоа келишувларида, ин-тизом тўғрисидаги устав ва низомларда белгилаб қўйилади (Меҳнат кодексининг 180моддаси). Меҳнат қонунчилигида ўзининг меҳнат бурчларини муваффақиятли ва виждонан бажараётган ишчи ва хизматчиларга ижтимоиймаданий ва уй-жой маиший хизмат соҳасида (санаторий ва дам олиш уйларига йўлланмалар бериш, уй-жой шароитини яхшилаш ва шу сингари соҳаларда) биринчи навбатда имтиёз ва афзалликлар берилади. Бундай ходимларга ишда юқори поғонага кўтарилишда ҳам афзалликлар бўлади.
ЎзР Меҳнат ва аҳолини ижтимоий муҳофаза қилиш вазирлиги томонидан 1999 й. 4 майда тасдиқланиб, Адлия вазирлигида 1999 й. 14 июнда 746рақам б-н рўйхатдан ўтказилган Намунавий ички меҳнат тартиби қоидаларида ишдаги ютуклар учун қуйидаги рағбатлантириш чоралари белгиланган: ташаккур эълон қилиш; пул мукофоти бериш; қимматли совға б-н тақдирлаш. Бундай рағбатлантириш чоралари меҳнат бурчларини намунали бажарганлик, меҳнат унумдорлигини оширганлик, маҳсулот сифатини яхшилаганлик, давомли ва нуқсонсиз ишлаганлик ва ишдаги бошқа муваффақиятлар учун қўлланади. Рағбатлантиришлар корхона таркибий бўлинмаси раҳбари ёки ходим ишлаётган меҳнат чжамоасининг тавсиясига биноан иш берувчининг буйруғи б-н эълон қилинади. Ходимлар меҳнат соҳасида давлат ва жамият олдидаги алоҳида хизматлари учун давлат мукофотларига тақцим этилиши мумкин. Иш ҳақи, мукофотлар, қўшимча тўловлар, устамалар ва меҳнат ҳақи тизимида назарда тутилган бошқа тўловлар рағбатлантириш турларига кирмайди. Интизомий жазо амал қилиб турган муддат мобайнида ходимга нисбатан рағбатлантириш чоралари қўлланилмайди.
Анвар Иноятов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.